Tebliğ · No: 15813
Resmî kaynak: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=15813&MevzuatTur=9&MevzuatTertip=5
GİDER VERGİLERİ GENEL
TEBLİĞİ
SERİ NO: 89
Bu Tebliğin konusunu, türev ürünlere ilişkin işlemler
ile diğer bazı sermaye piyasası işlemlerinin banka ve sigorta muameleleri
vergisi (BSMV) yönünden vergilendirilmesine ilişkin açıklamalar
oluşturmaktadır.
A- Yasal Mevzuat
Banka ve sigorta muameleleri vergisinin konusu ve
vergiyi doğuran olayı düzenleyen 13/7/1956 tarihli ve 6802 sayılı Gider
Vergileri Kanununun 28 inci maddesinde;
“Banka ve sigorta şirketlerinin 10/6/1985 tarihli ve
3226 sayılı Finansal Kiralama Kanununa göre yaptıkları işlemler hariç olmak
üzere, her ne şekilde olursa olsun yapmış oldukları bütün muameleler
dolayısıyla kendi lehlerine her ne nam ile olursa olsun nakden veya hesaben
aldıkları paralar banka ve sigorta muameleleri vergisine tabidir.
Bankerlerin yapmış oldukları banka muamele ve
hizmetleri dolayısıyla kendi lehlerine her ne nam ile olursa olsun nakden veya
hesaben aldıkları paralar (kendileri veya başkaları hesabına menkul kıymet alıp
satmayı, alım-satıma tavassut etmeyi veya alıp sattıkları menkul kıymet
karşılığı borçları ödemeyi taahhüt etmeyi meslek haline getirenlerin bu
faaliyetleri dolayısıyla lehlerine kalan paralar ile mevduat faizi vermek veya
sair adlarla faiz ve benzeri menfaatler sağlamak üzere devamlı olarak para toplama
işiyle uğraşanların topladıkları paralara sağladıkları gelir ve menfaatler
üzerinden komisyon, ücret, hizmet karşılığı gibi adlarla aldıkları paralar
dahil) da banka muameleleri vergisine tabidir.
90 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye göre ikraz işleriyle
uğraşanlarla ikinci fıkrada belirtilen muamele ve hizmetlerden herhangi birini
esas iştigal konusu olarak yapanlar bu Kanunun uygulanmasında banker
sayılırlar. Bir şahsın münhasıran altın alım ve satımı ile uğraşması banker
sayılmasını gerektirmez.”
hükümleri yer almaktadır.
Aynı Kanunun 29 uncu maddesinin birinci fıkrasının (p)
bendinde, arbitraj muameleleri ile Türkiye’de kurulu borsalarda
gerçekleştirilen vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerine ilişkin muameleler ve
bu muameleler sonucu lehe alınan paralar BSMV’den istisna edilmiştir.
Söz konusu Kanunun mükellefi belirleyen 30 uncu
maddesine göre BSMV’yi banka ve bankerlerle sigorta şirketleri öder.
Kanunun 31 inci maddesinde, BSMV matrahının kural
olarak 28 inci maddede yazılı paraların tutarı (lehe alınan para) olduğu, ancak
kambiyo alım ve satım muamelelerinde matrahın kambiyo satışlarının tutarı
olduğu belirtilmiştir.
Kanunun 33 üncü maddesinde ise, BSMV oranının kambiyo
işlemlerinde binde bir, diğer işlemlerde %15 olduğu; ancak Bakanlar Kurulunun
bu oranı bankalar arası mevduat muameleleri, bankalar ile 28/7/1981 tarihli ve
2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanununa göre kurulan aracı kurumlar arasındaki
borsa para piyasası muameleleri ve diğer banka ve sigorta muameleleri için ayrı
ayrı veya birlikte % 1’e, kambiyo muamelelerinde ise sıfıra kadar
indirmeye ve yukarıdaki oranları aşmayacak şekilde yeniden tespit etmeye
yetkili olduğu belirtilmiştir.
Bu maddenin verdiği yetkiye dayanarak Bakanlar Kurulu;
- Bankalar arası mevduat muameleleri sonucu lehe
alınan paralara ilişkin BSMV oranını 1/9/1998 tarihli ve 23450 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanan 98/11591 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile 1/9/1998’den
itibaren %1’e,
- Kambiyo muamelelerinde satış tutarına ilişkin BSMV
oranını 15/4/2008 tarihli ve 26848 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2008/13459
sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile 1/5/2008’den itibaren sıfıra,
- Genel BSMV oranını (Bakanlar Kurulu Kararı ile oranı
farklı olarak belirlenmemiş diğer tüm işlemler için) 2/9/1998’den geçerli olmak
üzere 98/11591 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile %5’e indirmiştir.
Bu açıklamalardan anlaşılacağı üzere, BSMV’de vergiyi
doğuran olayın meydana gelmesi için bir muamele yapılması ve bu muamele sonucu
lehe para kalması şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekmektedir. Dolayısıyla
BSMV’de her işlem tek başına bağımsız olarak dikkate alınmakta ve o işlem
sonucu lehe alınan para vergilendirilmektedir. Diğer bir deyişle, bir işlem
neticesinde gelir elde edilmemişse (lehe para kalmamışsa) BSMV’ye tabi bir
matrah da bulunmamaktadır. Bunun doğal sonucu olarak, BSMV’ye tabi her işlem
tek başına ele alınmakta, işlem sonucunda lehe para kalmışsa BSMV doğmakta,
kalmamışsa veya zarar edilmişse doğmamaktadır. Vergilemede işlem esas
alındığından, vergiye tabi matrah bulunurken, bir işlemden elde edilen
gelirden, başka bir işlemden elde edilen zarar düşülememektedir. Bu durumun,
işlemden elde edilen gelirin hesabında, işlem maliyetlerinin dikkate alınmasına
engel olmadığı tabiidir.
B- Kambiyo Muameleleri
Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı
Kararın 2 nci maddesinin (h) bendinde döviz (kambiyo); efektif dâhil yabancı
parayla ödemeyi sağlayan her nev’i hesap, belge ve vasıtalar olarak
tanımlanmıştır. Dolayısıyla, kambiyo olarak değerlendirilen söz konusu hesap,
belge ve vasıtaların ana unsur olduğu işlemlerin kambiyo işlemi olarak
değerlendirilmesi gerekmektedir.
Bu kapsamda, dövizin TL veya döviz ile değişimini
öngören ve bir tarafa alım, diğer tarafa da satış hakkı/yükümlülüğü veren
vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde; sözleşme vadesinde söz konusu sözleşme
yükümlülüklerinin fiziki olarak yerine getirilmesi (sözleşmenin fiziki teslim
ile sonuçlanması), yani kambiyo işleminin ana unsur olması durumunda, bu
işlemin kambiyo muamelesi olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Diğer
taraftan, sözleşmenin vade tarihinde tarafların sözleşme dolayısıyla lehe
aldıkları parayı hesaplayıp ödemek suretiyle sözleşmeyi sonlandırmaları
halinde, sözleşmenin ana işlem olarak kabulü gerektiğinden, vadeli işlem ve
opsiyon sözleşmelerinin nakdi uzlaşı ile sonuçlanmasının kambiyo muamelesi
kapsamında değerlendirilmesi mümkün değildir.
6802
sayılı Kanunun 31 inci maddesi uyarınca, kambiyo alım ve satım muamelelerinde
döviz satışı ile birlikte vergiyi doğuran olay gerçekleşmekte ve döviz satış
tutarının tamamı vergiye tabi bulunmaktadır. Ancak, 2008/13459 sayılı Bakanlar
Kurulu Kararı uyarınca, 1/5/2008 tarihinden itibaren döviz satış işlemlerinde
BSMV oranı sıfır olarak uygulanmaktadır.
Bu
nedenle, fiziki teslimatla sonuçlanan döviz/TL ve döviz/döviz vadeli işlem ve
opsiyon sözleşmeleri neticesindeki kambiyo işlemlerinde BSMV oranı sıfır olarak
uygulanacaktır. Öte yandan, söz konusu sözleşmelerin nakdi uzlaşı ile
sonuçlanması durumunda ise, sözleşme dolayısıyla lehe alınan paranın
hesaplanması ve bu tutar üzerinden %5 oranında BSMV hesaplanması gerekmektedir.
C- Arbitraj Muameleleri
Arbitraj,
herhangi bir menkul kıymetin, dövizin veya malın eş zamanlı olarak bir
piyasadan alınıp diğer bir piyasada satılarak, aynı kıymetlerin birbiri ile
değiştirilmesi sonucu risksiz bir şekilde gelir elde edilmesi işlemi olup, bu
işlemler dolayısıyla lehe alınan paralar 6802 sayılı Kanunun 29 uncu maddesinin
(p) bendi uyarınca BSMV’den istisnadır.
Buna
göre bir işlemin arbitraj işlemi olarak değerlendirilebilmesi için, aşağıdaki
unsurları ihtiva etmesi gerekmektedir:
—
Birden fazla piyasada işlem gören her kıymet, döviz veya mal gibi ürünler kural
olarak arbitraja konu edilebilir.
—
İşleme konu kıymet, döviz veya mal aynı anda birden fazla piyasada alım satıma
konu edilebilen bir ürün olmalıdır. Ayrıca, arbitraj yapılmak amacıyla bir
piyasadan alınan ürünle fiyat farklılığı olan diğer bir piyasada satılan ürünün
birebir “aynı ürün” olması gerekmektedir.
—
Piyasa, en genel anlamıyla alıcı ve satıcıların alım satıma konu mal ve
hizmetleri almak ve satmak amacıyla bir araya geldikleri yer olarak
tanımlanmaktadır. Dolayısıyla, aynı ürünün alım satıma konu edildiği ve aynı
anda alım satım fiyatlarında farklılık olan iki farklı yer iki farklı piyasa
olarak kabul edilebilir.
—
Aynı ürünün farklı piyasalarda aynı anda farklı fiyatlardan alım satıma konu
edilebilmesi gerekir. Alım satımın aynı anda gerçekleşmesi ve dolayısıyla
arbitrajcının risk üstlenmemesi, arbitraj işleminin temel varsayımıdır.
Dolayısıyla, bir işlemin arbitraj işlemi sayılabilmesi için, kıymetin alım
satım işleminin eş zamanlı, yani aynı işlem günü içerisinde gerçekleştirilmesi
gerekmektedir.
—
Ürünün eş zamanlı olarak düşük fiyatlı olduğu piyasadan alınıp, yüksek fiyatlı
olduğu piyasada satılması suretiyle vadesiz ve risksiz gelir elde edilmesi
gerekmektedir. Vadesiz ve risksiz olma, arbitraja konu kıymetin aynı anda bir
piyasada düşük fiyatlı, diğer bir piyada ise yüksek fiyatlı olduğunun bilinmesi
ve buna dayalı olarak düşük fiyatlı piyasadan alınacak ürünün yüksek fiyatlı
piyasada satılabileceğinin bilinmesi olarak anlaşılmalıdır.
—
Elde edilen gelirin kaynağı, aynı ürünün farklı piyasalardaki fiyat farklılığı
olmalı, geleceğe, tahmine ve riske dayanmamalıdır.
Banka,
banker ve sigorta şirketlerinin yapmış oldukları arbitraj işlemleri sonucu
lehlerine aldıkları paralar, 6802 sayılı Kanunun 29 uncu maddesinin (p) bendi
uyarınca BSMV’den istisnadır.
D- Vadeli İşlem ve Opsiyon Sözleşmelerinin Vergilendirilmesi
1- Genel Açıklama
23/2/2001 tarihli ve 24327 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanan Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları
Hakkında Yönetmeliğin 3 üncü maddesinde vadeli işlem sözleşmesi; belirli bir
vadede, önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte ekonomik veya finansal
göstergeyi, sermaye piyasası aracını, malı, kıymetli madeni ve dövizi alma veya
satma yükümlülüğü veren sözleşme olarak tanımlanmıştır.
Yönetmeliğin aynı maddesinde opsiyon sözleşmesi,
opsiyonu alan tarafa belirli bir vadede veya belirli bir vadeye kadar önceden
belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte ekonomik veya finansal göstergeyi,
sermaye piyasası aracını, malı, kıymetli madeni ve dövizi alma veya satma hakkı
veren, satan tarafı ise yükümlü kılan sözleşme olarak tanımlanmıştır.
Yukarıdaki tanımlardan da anlaşılacağı üzere gelecekte
belirli bir fiyat, miktar ve nitelikteki kıymetin alım satım hakkını veren
sözleşmeler yapılabilmekte ve bu sözleşmeler neticesinde gelir (lehe alınan
para) elde edilebilmektedir.
Vadeli işlemlere future, forward ve swap sözleşmeleri,
opsiyonlara ise opsiyon sözleşmeleri ve varantlar örnek olarak verilebilir.
Banka, banker ve sigorta şirketleri tarafından vadeli
işlem ve opsiyon sözleşmelerinin düzenlenmesi ve alım satımı nedeniyle lehe
alınan paralar 6802 sayılı Kanunun 28 inci maddesi uyarınca BSMV’ye tabidir.
Söz konusu sözleşmelerin düzenlenme amacı BSMV açısından önem arz etmemektedir.
6802 sayılı Kanunun 29 uncu maddesinin (p) bendinde
Türkiye’de kurulu borsalarda gerçekleştirilen vadeli işlem ve opsiyon
sözleşmelerine ilişkin muameleler ve bu muameleler sonucu lehe alınan paralar
BSMV’den istisna edilmiştir. Bu istisna uygulamasına ilişkin açıklamalara
22/10/2010 tarihli ve 27737 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 87 Seri No.lu Gider
Vergileri Genel Tebliğinin “C- Türkiye’de Kurulu Borsalarda Yapılan Vadeli
İşlem ve Opsiyon Sözleşmelerine İlişkin İşlemlerde BSMV İstisnası” başlıklı
bölümünde yer verilmiştir.
Buna göre, Türkiye’de kurulu borsalarda yapılan
opsiyon sözleşmelerinin alım satım işlemleri ile opsiyon hakkının satılması
dolayısıyla lehe alınan paralar (opsiyon primi) istisna kapsamına girmektedir.
Ancak, sözleşme işlemlerine ilişkin nakdi teminatların Takasbank’a yatırılması
suretiyle lehe alınan paralar istisna kapsamına girmemekte olup, BSMV’ye tabi
tutulmalıdır. Diğer taraftan, bankaların Takasbank nezdinde zorunlu olarak
bulundurdukları teminat tutarlarının nemalandırılması karşılığında lehe
aldıkları paralar, bankalar arası mevduat muameleleri sonucu lehe alınan para olarak
98/11591 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca %1 oranında BSMV’ye tabidir.
Öte yandan, yukarıda yer alan arbitraj tanımı ve
unsurlarından da açıkça anlaşılacağı üzere, vadeli işlem ve opsiyon
sözleşmelerinin arbitraj kapsamında değerlendirilmesi mümkün değildir. Ancak,
birden fazla piyasada işlem gören “aynı vadeli işlem veya opsiyon
sözleşmesi”nin eş zamanlı olarak düşük fiyatlı bir piyasadan alınıp yüksek
fiyatlı diğer piyasada satılması işlemi arbitraj işlemi olduğundan, bu işlem
sonucunda lehe alınan para 6802 sayılı Kanunun 29 uncu maddesinin (p) bendi uyarınca
BSMV’den istisna olacaktır. Aynı vadeli işlem veya opsiyon sözleşmesi
ifadesinden, tutarı, vadesi, niteliği, düzenleyeni gibi unsurları aynı olan
sözleşmenin anlaşılması gerektiği tabiidir.
Döviz/TL veya döviz/dövize dayalı olarak yapılan
vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin fiziki teslimatla sonuçlanması halinde,
bu işlemler kambiyo işlemi olarak sıfır oranında BSMV’ye tabi olacaktır. Bir
sözleşmenin fiziki teslimatla sonuçlanması, tarafların o sözleşmede yazılı
edimlerini karşılıklı olarak yerine getirmelerini ifade etmektedir. Ancak,
döviz satış tutarlarının 26/7/2008 tarihli ve 26948 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanan 86 Seri No.lu Gider Vergileri Genel Tebliğinin “B-Kambiyo İşlemlerinde
BSMV Uygulaması” başlıklı bölümünde açıklandığı şekilde beyan edilmesi
gerekmektedir. Ayrıca, 21/8/1990 tarihli ve 20612 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanan 83 Seri No.lu Gider Vergileri Genel Tebliğinde de açıklandığı üzere,
kambiyo satışında satış tutarı üzerinden hesaplanacak vergi dışında, ayrıca
döviz alış kuru ve satış kuru arasındaki müspet fark üzerinden %5 oranında BSMV
hesaplanmayacaktır.
Diğer taraftan, Türkiye’de kurulu borsalarda gerçekleştirilmeyen gerek
döviz/TL gerekse döviz/döviz vadeli işlem sözleşmelerinin nakdi uzlaşı ile
sonuçlanması halinde vadeli işlem sözleşmesi dolayısıyla lehe alınan paralar
BSMV’ye tabi tutulacaktır.
2- Forward İşlemlerinin Vergilendirilmesi
Forward sözleşmesi, taraflardan birinin sözleşmeye
konu olan finansal varlığı sözleşmede belirlenen fiyat üzerinden gelecekteki
belirli bir tarihte satın almasını, karşı tarafın da sözleşmeye konu finansal
varlığı satmasını öngören bir sözleşme türüdür.
Banka
ve bankerler tarafından dövize veya diğer finansal varlığa dayalı olarak
yapılan forward işlemlerinde sözleşme dolayısıyla lehe alınan paralar BSMV’ye
tabi tutulacaktır. Ancak, fiziki teslimatla sonuçlanan döviz/TL ve döviz/döviz
forward sözleşmelerinde ana işlem kambiyo işlemi olduğundan, BSMV oranı sıfır olarak
uygulanacaktır. Sözleşmenin nakdi uzlaşı ile sonuçlanması halinde ise, sözleşme
nedeniyle lehe alınan para üzerinden %5 oranında BSMV hesaplanacaktır.
Örnek 1- (X) Bankasının (Y) Bankası ile düzenlediği ve 1.000.000
Amerikan Doları (dolar) alım karşılığında 1.560.000 TL vermeyi taahhüt ettiği
forward sözleşmesine ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir:
Sözleşme
tarihi
: 1/1/2011
Vade
tarihi
: 1/7/2011
Anapara
: 1.000.000 dolar
Sözleşme
Kuru
: 1,56
Vadedeki
kur
: 1,60
Sözleşmenin
fiziki teslimatla sonuçlanması durumunda, işlem kambiyo işlemi olarak sıfır
oranında BSMV’ye tabi olduğundan, vergi hesaplanmayacaktır.
Nakdi
uzlaşıyla sonuçlanması halinde ise, (Y) Bankası (X) Bankasına sözleşme
nedeniyle ortaya çıkan 40.000 TL (=1.600.000 – 1.560.000) tutarı aktaracak ve
(X) Bankasınca bu tutar, sözleşme nedeniyle lehe alınan para olarak %5 oranında
BSMV’ye tabi tutulacaktır.
Örnek 2- (X) Bankasının
(Y) Bankası ile düzenlediği ve 1.000.000 avro karşılığında 1.440.000 dolar
almayı taahhüt ettiği forward sözleşmesine ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir:
Sözleşme
tarihi
: 1/1/2011
Vade
tarihi
: 1/7/2011
Ana
para
: 1.000.000 Avro
Sözleşmedeki
avro/dolar paritesi
: 1,4400
Vadede X
ve Y Bankaları dolar alış
kuru
: 1,60 TL
Sözleşmenin
fiziki teslimatla sonuçlanması halinde, bu işlem kambiyo işlemi olarak sıfır
oranında BSMV’ye tabi olduğundan, vergi hesaplanmayacaktır.
Sözleşmenin
nakdi uzlaşı ile sonuçlanması halinde ise sözleşme dolayısıyla lehe alınan
paralar %5 oranında BSMV’ye tabi tutulacaktır. Sözleşme dolayısıyla lehe alınan
paranın avro veya dolar olarak hesaplanıp ödenmesi mümkün olduğundan, lehe
alınan bu paranın banka tarafından ilgili para birimine kendi işlemlerinde
uyguladığı alış kurunu uygulamak suretiyle TL’ye çevrilmesi ve TL olarak
hesaplanan söz konusu tutar üzerinden BSMV hesaplanması gerekmektedir. Nakdi
uzlaşı neticesinde sözleşme dolayısıyla lehe alınan paranın dolar cinsinden
hesaplandığını varsayarsak, vadedeki avro/dolar paritesinin sözleşmedeki
pariteden yüksek veya düşük olmasına göre gelir elde eden taraf ve lehe alınan
paranın hesabı aşağıdaki gibi olacaktır:
Vade tarihindeki
avro/dolar paritesinin 1,4450 olması durumunda, vadedeki parite sözleşmedeki
pariteden yüksek olduğundan, (X) Bankası lehine gelir doğmaktadır. (X)
Bankasının sözleşme geliri 5.000 dolar (=1.445.000 – 1.440.000) olup, bu
tutarın bankanın uyguladığı alış kuru ile çarpılması sonucu bulunan 8.000 TL
(=5.000 x 1,60) üzerinden %5 oranında BSMV hesaplanması gerekmektedir.
Vadedeki
avro/dolar paritesinin 1,4350 olması durumunda ise, (Y) Bankası lehine gelir
doğacak ve lehe alınan bu para üzerinden BSMV hesaplanması gerekecektir. Bu
durumda (Y) Bankasının sözleşme geliri 5.000 dolar (=1.440.000–1.435.000)
olacaktır. (Y) Bankası, lehine kalan paranın TL’ye dönüştürülmesinde kendi
uyguladığı alış kurunu esas alacaktır. Buna göre (Y) Bankasının sözleşme sonucunda
lehine kalan 8.000 TL (=5.000 x 1,60) üzerinden %5 oranında BSMV hesaplaması
gerekmektedir.
Her iki
işlemde de, gelirin dolar olarak alışı söz konusu olduğundan, lehe alınan
paranın TL’ye çevrilmesinde bankanın kendi uyguladığı dolar alış kurunu esas alması
gerekmektedir.
3- Swap
İşlemlerinin Vergilendirilmesi
Swap, iki
tarafın belirli bir zaman dilimi içinde farklı faiz ödemelerini ve/veya farklı
para birimlerini karşılıklı olarak değiştirdikleri bir takas sözleşmesidir.
Vadeli
bir işlem olması ve risk içermesi gibi unsurları dikkate alındığında, swap
işlemlerinin arbitraj işlemlerine yönelik istisna kapsamında değerlendirilmesi
mümkün bulunmamaktadır. Bu nedenle, swap işlemleri dolayısıyla lehe alınan
paraların BSMV’ye tabi tutulması gerekmektedir.
Öte yandan, her swap sözleşmesinin müstakil bir işlem olarak
değerlendirilmesi gerekmekte olup, bir swap sözleşmesinden elde edilen zararın,
o işlemle ilgili olduğu iddiasıyla başka bir swap sözleşmesinden elde edilen
gelirden düşülmesi mümkün değildir.
a) Para Swapı İşlemleri
Para
swapı, tarafların önceden anlaştıkları oran ve koşullarda belirli miktardaki
para birimlerini (döviz/döviz, döviz/TL) değiştirmek suretiyle
gerçekleştirdikleri işlemlerdir.
Para
swapı sözleşmesinin fiziki teslimle sonuçlanması durumunda, bu işlem kambiyo
işlemi niteliğinde olacağından BSMV hesaplanmayacaktır. Ancak, para swapı
sözleşmesinin nakdi uzlaşı ile sonuçlanması halinde BSMV mükellefleri
tarafından lehe alınan paralar %5 oranında BSMV’ye tabi tutulacaktır.
Örnek 3- (Y) Bankasının (B) A.Ş. ile
yapmış olduğu avro/dolar para swapı sözleşmesine ilişkin veriler aşağıdaki
gibidir:
İşlem
Tarihi
: 31/12/2010
Vade
Tarihi
: 6/1/2011
İşlem Tarihinde
Parite
: 1,442000
Sözleşme
Paritesi
: 1,442017
Döviz ile döviz değişimine dayalı bu swap işlemi,
arbitraj istisnası kapsamına girmemektedir. (Y) Bankası sözleşmenin
yapıldığı tarihte 25.000.000 avro almakta, karşılığında 36.050.000 dolar
vermektedir. Vade tarihinde ise 36.050.425 dolar almakta, karşılığında
25.000.000 avro vermektedir. Para swapı sözleşmesi dolayısıyla başlangıçta ve
vadede yapılan döviz teslimleri, kambiyo işlemi olacağından bu işlemler
nedeniyle BSMV hesaplanmayacaktır.
İşlem tarihi itibariyle geçerli parite üzerinden döviz
alış verişi gerçekleşmekle birlikte, sözleşmenin vadesinde para birimlerinin
tekrar değişimi zorunlu olmayabilir. Vade tarihinde sözleşme dolayısıyla lehe
alınan 425 dolar, (B) A.Ş. tarafından (Y) Bankasına aktarılmak suretiyle,
sözleşme nakdi uzlaşı ile de sonuçlanabilir. Bu durumda, nakdi uzlaşı ile
sonuçlanan söz konusu işlemin kambiyo muamelesi olarak değerlendirilmesi mümkün
değildir. Dolayısıyla, (Y) Bankasının, vade tarihi itibariyle dolar alış
kurunun 1,80 TL olduğunu varsayarsak, 425 doları kendi işlemlerine uyguladığı
1,80 TL alış kuru üzerinden TL’ye çevirmek suretiyle bulacağı 765 TL üzerinden
%5 oranında BSMV hesaplaması gerekecektir.
Örnek
4- (Z)
Bankasının (V) Bankası ile yapmış olduğu dolar/TL para swapı sözleşmesine
ilişkin veriler aşağıdaki gibidir:
İşlem
Tarihi
: 1/3/2011
Vade
Tarihi
: 1/4/2011
İşlem Tarihindeki kur
: 1,5000
Sözleşme
Kuru
: 1,5051
(Z) Bankası sözleşmenin yapıldığı tarihte 4.000.000
dolar almakta, karşılığında 6.000.000 TL vermektedir. Vade tarihinde ise
6.020.560,44 TL almakta, karşılığında 4.000.000 dolar vermektedir. Gerek
sözleşme tarihinde, gerekse vade tarihinde dövizlerin fiziki değişimi
işlemleri, kambiyo işlemi olduğundan, sıfır oranında BSMV'ye tabi olup, elde
edilen gelir üzerinden BSMV hesaplanmayacaktır.
Bu işlemin nakdi uzlaşı ile sonuçlanması halinde; (Z)
Bankasının (V) Bankasından aldığı 20.560,44 TL (=6.020.560,44 – 6.000.000) lehe
alınan para olarak %5 oranında BSMV’ye tabi tutulacaktır.
b) Faiz Swapı İşlemleri
Faiz
swapı, gösterge bir anapara tutarı üzerinden farklı faiz oranı esaslarına göre
hesaplanacak faizlerin iki taraf arasında anlaşılan vadelerde değişimini
öngören bir sözleşmedir. Bu sözleşmede, aynı para biriminden olan borçların
faiz ödemelerinin yapısı değişmekte, anapara değişimi gerçekleşmemektedir.
Faiz swapı sözleşmesi tek bir işlem, yapılan faiz
ödemeleri ise bu işlemin maliyet unsuru olarak kabul edilmekte ve gelir,
sözleşme yükümlülüklerinin sona erdiği vadede ortaya çıkmaktadır. Bu işlemde
lehe alınan paranın tespitinde alınan ve ödenen faizler birlikte dikkate
alındığı için ara dönemlerdeki faiz tahsilâtları üzerinden ayrıca BSMV
hesaplanmayacaktır.
BSMV mükellefi tarafından bu sözleşme sonucunda lehe
alınan paranın tespiti sözleşmenin vadesinde yapılabileceğinden, vade sonunda
sözleşme bazında net faiz gelirinin oluşması halinde bu tutar üzerinden % 5
oranında BSMV hesaplanması gerekmektedir.
Örnek 5- (A) Bankasının 30/7/2010
tarihinde, 10.000.000 dolar tutarındaki 2 yıl vadeli 6 ayda bir LIBOR faiz
ödemeli borcundan doğan yükümlülüğünü yerine getirebilmek üzere, (Z) A.Ş. ile
%4 faiz oranı ile yaptığı 2 yıl vadeli 6 ayda bir faiz ödemeli swap
sözleşmesine ilişkin veriler aşağıdaki gibidir:
Sözleşme
Tutarı
: 10.000.000 dolar
Sözleşme
Tarihi
: 30/7/2010
Sabit
Faiz
: %4
Değişken
faiz
: Dolar LİBOR
Faiz Değişim
Tarihleri
LİBOR
Döviz Kuru
30/1/2011
%4,5
1,28
30/7/2011
%3,8
1,33
30/1/2012
%4,1
1,29
30/7/2012
%3,7
1,37
FAİZ DEĞİŞİM
TARİHLERİ
LIBOR
(Z) A.Ş. TARAFINDAN
(A) BANKASINA ÖDENEN FAİZ
(A) BANKASININ (Z) A.Ş.YE
ÖDEDİĞİ FAİZ
30/1/2011
%4,5
225.000 USD
(225.000x1,28= 288.000-TL)
200.000 USD
(200.000x1,28=256.000-TL)
30/7/2011
%3,8
190.000 USD
(190.000x1,33= 252.700-TL)
200.000 USD
(200.000x1,33=266.000-TL)
30/1/2012
%4,1
205.000 USD
(205.000x1,29= 264.450-TL)
200.000 USD
(200.000x1,29=258.000-TL)
30/7/2012
%3,7
185.000 USD
(185.000x1,37=253.450-TL)
200.000 USD
(200.000x1,37=274.000-TL)
Toplam
1.058.600-TL
1.054.000-TL
Örneğimizde (A) Bankasının vade tarihi itibariyle
sözleşme nedeniyle lehine aldığı para üzerinden BSMV hesaplaması gerekmektedir.
Buna göre, (A) Bankasının söz konusu swap sözleşmesi dolayısıyla lehine aldığı
4.600 TL (=1.058.600 – 1.054.000) üzerinden %5 oranında BSMV hesaplanması
gerekmektedir.
c) Çapraz Döviz Swap İşlemleri
Döviz swapının faiz swapı ile birlikte kullanımı
sonucu ortaya çıkan diğer bir swap türü çapraz döviz swaplarıdır. Çapraz döviz
swaplarında, farklı para birimleri ve farklı faiz yapısı üzerine (sabit veya
değişken) borçlanan taraflar, diğer tarafın borcuna ilişkin anapara ve faiz
ödemelerini yerine getirmek üzere anlaşırlar.
Bu sözleşme uyarınca yapılan işlemler, para ve faiz
swapı şeklinde iki ayrı işlem olarak değerlendirildiğinden, bu sözleşmeye
ilişkin işlemler yukarıda para ve faiz swapları için yapılan açıklamalar
çerçevesinde vergilendirilecektir.
4- Opsiyon İşlemlerinin Vergilendirilmesi
Opsiyon sözleşmesi, opsiyonu alan tarafa belirli bir
vadede veya belirli bir vadeye kadar önceden belirlenen fiyat, miktar ve
nitelikte ekonomik veya finansal göstergeyi, sermaye piyasası aracını, malı,
kıymetli madeni ve dövizi alma veya satma hakkı veren, satan tarafı ise yükümlü
kılan sözleşmedir.
Türkiye’de kurulu borsalarda gerçekleştirilen opsiyon
sözleşmelerine ilişkin muameleler ve bu muameleler sonucu lehe alınan paralar
6802 sayılı Kanunun 29 uncu maddesinin (p) bendi uyarınca BSMV’den istisna
edilmiştir. BSMV mükelleflerinin söz konusu borsaların dışında
gerçekleştirdikleri opsiyon sözleşmelerine ilişkin muameleler ve bu muameleler
sonucu lehe aldıkları paralar BSMV'ye tabi tutulacaktır.
Opsiyon işlemleri sonucu lehe alınan para, yani BSMV
matrahı; alma hakkı veren opsiyonlarda sözleşmeye konu olan finansal varlığın
piyasa fiyatından kullanım (alış) fiyatı ve opsiyon priminin indirilmesi
suretiyle bulunacak tutar, satma hakkı veren opsiyonlarda ise kullanım (satış)
fiyatından piyasa fiyatı ve opsiyon priminin indirilmesi suretiyle hesaplanacak
tutardır.
Opsiyon sözleşmelerinde, satın alma veya satma hakkını
alan tarafın bu hakkı satan tarafa yaptığı ödeme, opsiyon primidir. Opsiyon primi,
alım veya satım hakkını satan taraf açısından hak satışı nedeniyle lehe alınan
para mahiyetinde olduğundan, BSMV mükelleflerinin lehlerine aldıkları opsiyon
primleri üzerinden sözleşme tarihi itibariyle BSMV hesaplamaları gerekmektedir.
Öte yandan, söz konusu opsiyon primi, opsiyon sözleşmesi sonucu lehe alınan
paranın (BSMV matrahının) hesabında maliyet olarak dikkate alınacaktır.
Örnek 6- (X) Bankası 28/1/2011
tarihinde (Y) Bankası ile 2.000.000 doları 1 avro = 1,34 dolar kurundan,
karşılığında avro vermek üzere, alma hakkı veren 31 gün vadeli (28/2/2011)
opsiyon sözleşmesi yapmış, 2.000 TL opsiyon primi ödemiştir. (X) Bankası alım
hakkını 23/2/2011 günü, avro/dolar paritesi 1,32 iken kullanmıştır. (X)
Bankasının 28/2/2011 günü avro/TL kuru 2,50 olarak gerçekleşmiştir.
(Y) Bankası, sözleşmenin düzenlendiği tarihte tahsil
ettiği 2.000-TL opsiyon primi üzerinden %5 oranında BSMV hesaplayacaktır.
Opsiyon sözleşmesinin fiziki teslimatla sonuçlanması
halinde, (X) Bankası (Y) Bankasından değeri 1.515.151,5 avro olan 2.000.000
doları 1.492.537,3 avro ödeyerek alacaktır. Bu durumda sözleşme kambiyo
muamelesi ile sonuçlandığından ve kambiyo işlemlerinde BSMV oranı sıfır
olduğundan, BSMV hesaplanmayacaktır.
Sözleşmenin nakdi uzlaşı ile sonuçlanması, yani
opsiyonun kullanıldığı tarih itibariyle spot piyasadaki avro/dolar paritesi ile
sözleşmedeki parite arasındaki fark nedeniyle elde edilen gelirin (Y) Bankası
tarafından (X) Bankasına ödenmesi suretiyle sonuçlanması halinde; (X) Bankası
tarafından bu işlem nedeniyle lehe alınan para, elde edilen bu gelirden opsiyon
priminin düşülmesi suretiyle bulunacak tutar olup, bu tutar üzerinden %5
oranında BSMV hesaplanması gerekecektir. Örneğimizde sözleşme dolayısıyla lehe
alınan para 22.614,2 avro (=1.515.151,5 - 1.492.537,3), bankanın aynı tarih
itibariyle uyguladığı 2,50 TL avro alış kuru üzerinden TL’ye çevrilecek ve
bulunan 56.535,5 TL (=22.614,2 x 2,50)’den 2.000 TL opsiyon primi düşülmek
suretiyle bulunan 54.535,5 TL (=54.535,5–2.000) üzerinden %5 oranında BSMV
hesaplanacaktır.
Örnek 7- (X) Bankası A.Ş. yapmış
olduğu opsiyon sözleşmesi uyarınca 1/5/2012 tarihinde veya bu tarihe kadar (Y)
A.Ş. hisselerinin 1.000 lotunu 100.000 TL’den alma hakkı elde etmekte ve 2.000
TL opsiyon primi ödemektedir.
1/5/2012 tarihinde söz konusu hisselerin değeri:
105.000 TL
(X) Bankası vade tarihinde söz konusu hisseleri
fiziken teslim aldığında ana unsur hisse alımı olduğu için X Bankası tarafından
lehe alınan bir para da bulunmayacaktır.
(X) Bankası tarafından alınan hisselerin daha sonra
satılması halinde satış bedeli ile 100.000 TL alış bedeli arasındaki fark
üzerinden BSMV hesaplanacaktır.
Opsiyon sözleşmesinin nakdi uzlaşı ile sonuçlanması
halinde, (X) Bankası söz konusu hisse senetlerinin vadede oluşan değeri ile
sözleşmede belirlenen değeri arasındaki farktan ödediği opsiyon primini düşmek
suretiyle bulunacak 3.000 TL (=105.000-100.000-2.000) üzerinden BSMV
hesaplayacaktır.
E- Varantların Vergilendirilmesi
6802
sayılı Kanunun 29 uncu maddesinin (p) bendi uyarınca, Türkiye’de kurulu
borsalarda gerçekleştirilen vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerine ilişkin
muameleler ve bu muameleler sonucu lehe alınan paralar BSMV’den istisna
edilmiştir. Hukuki açıdan opsiyon sözleşmelerinin dayanak varlık itibariyle
sınırlandırılmış bir çeşidi olarak kabul edilen varantlar için de, Türkiye’de
kurulu bir borsada işlem görmeleri durumunda söz konusu istisnanın uygulanması
gerekmektedir. Dolayısıyla, İMKB’de işlem gören varantlara ilişkin muameleler
ve bu muameleler sonucu lehe alınan paralar BSMV’den istisna olup, Türkiye’de
kurulu borsalarda işlem gören opsiyonların vergilemesine yönelik açıklamalar,
varantlar için de geçerli olacaktır.
F-
Kaldıraçlı Alım Satım İşlemlerinin Vergilendirilmesi
2499
sayılı Sermaye Piyasası Kanununun 30 uncu maddesinin (g) bendinde, “Döviz, mal,
kıymetli maden veya Kurulca belirlenecek diğer varlıkların kaldıraçlı alım
satımı, alım satımına aracılık ve bu işlemlere yönelik hizmetlerin yerine
getirilmesi” sermaye piyasası faaliyeti olarak sayılmış olup, Kanunun 31 inci
maddesinde sermaye piyasası faaliyetlerinde bulunacak kurumların, Kuruldan izin
almalarının zorunlu olduğu, faaliyet ve aracılık türleri itibariyle başvuru ve
izin esaslarının Kurulca düzenleneceği belirtilmiştir.
27/08/2011
tarihli ve 28038 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kaldıraçlı Alım Satım
İşlemleri ve Bu İşlemleri Gerçekleştirebilecek Kurumlara İlişkin Esaslar
Hakkında Tebliğin “Tanımlar” başlıklı 4 üncü maddesinde kaldıraçlı alım satım
işlemi; yatırılan teminat tutarı karşılığında, her türlü döviz, mal, kıymetli
maden ve Kurulca belirlenecek diğer varlıkların kaldıraçlı olarak elektronik
ortamda alım satımı işlemleri olarak tanımlanmıştır. Aynı maddede yetkili
kuruluş ise; kaldıraçlı alım satım faaliyetinde bulunmak üzere Kurulca
yetkilendirilmiş aracı kurum ve vadeli işlemler aracılık şirketleri olarak
tanımlanmıştır.
Kaldıraçlı
alım satım işlemleri foreks işlemleri, işlemlerin yapıldığı piyasa da foreks
piyasası olarak isimlendirilmektedir.
Banka,
banker ve sigorta şirketleri tarafından yapılan fiziki teslimatlı döviz alış ve
satış işlemleri, kambiyo işlemi olduğundan sıfır oranında BSMV'ye tabi olup,
üzerlerinden BSMV hesaplanmayacaktır. Ancak, nitelik itibariyle banka muamele
ve hizmetleri kapsamında olduğu kabul edilen foreks işlemleri, dayanak
varlıktaki fiyat değişimlerinden fiziki alım satım olmaksızın yararlanmayı
amaçladığından, kambiyo alım satım işlemi olarak değerlendirilemez.
Buna göre;
- Banka ve sigorta şirketlerinin foreks işlemleri
dolayısıyla lehe aldıkları paralar,
- İlgili kanunlarla yetkilendirilmek veya izin
verilmek suretiyle 6802 sayılı Kanunun 28 inci maddesinin ikinci fıkrasında
belirtilen işlemleri esas iştigal konusu olarak yapan ve banker kapsamında BSMV
mükellefi olanların foreks işlemleri dolayısıyla lehe aldıkları paralar,
- Yetkili kuruluşlar banker kapsamında BSMV mükellefi
olup kendileri veya başkaları hesabına yaptıkları foreks işlemleri dolayısıyla
lehe aldıkları paralar,
6802 sayılı Kanunun 28 inci maddesi uyarınca BSMV’ye tabi
bulunmaktadır.
Örnek 8- (A) Bankası A.Ş. foreks
piyasasında işlem yapmak için (B) yetkili kuruluşuna 10.000 avro teminat
yatırmış ve elektronik işlem platformu üzerinden 1 avro= 1,3313 dolar kurundan
1.000.000 avroluk alım emri vermiştir.
Yatırılan teminat
: 10.000 Avro
Kaldıraç
oranı
: 1/100
(A) Bankası dolar alış
kuru : 1,80 TL
(B) yetkili kuruluşu da müşterisi olan (A) Bankasından
gelen alım emri üzerine 1 avro = 1,3312 dolar kurundan likidite sağlayıcısına
1.000.000 avroluk alım emri vermiş, aynı anda 1 avro= 1,3313 dolar kurundan bu
tutarı müşterisine satmıştır.
(A) Bankası A.Ş. bir müddet sonra yetkili kuruluşa 1
avro= 1,3318 dolar kurundan 1.000.000 avroluk satım emri vermiştir.
(A) Bankası A.Ş. bu işlem dolayısıyla 500 dolar
[(1,3318-1,3313)x10.000x100] lehe para aldığından, bu tutarın Bankanın alış
kuru üzerinden TL’ye çevrilmesi neticesinde bulunan 900 TL üzerinden %5
oranında BSMV hesaplayacaktır.
Diğer taraftan, bu faaliyetleri esas iştigal konusu
olarak yapan ve banker kapsamında BSMV mükellefi olan (B) yetkili kuruluşunun
aracılık faaliyeti nedeniyle lehine aldığı paralar da BSMV’ye tabi
tutulacaktır.
(B) yetkili kuruluşu tarafından yapılan döviz satış
işlemleri fiziki teslimatlı olmaması nedeniyle kambiyo işlemi kapsamında
değerlendirilmeyecek ve bu işlem sonucunda yetkili kuruluş tarafından lehe
alınan 100 doların (1.331.300-1.331.200) TL karşılığı üzerinden %5 oranında
BSMV hesaplanacaktır. Yetkili kuruluşun yabancı paraya ilişkin kendi işlemleri
nedeniyle uyguladığı bir döviz kuru olmaması durumunda, işlem tarihinden önceki
güne ilişkin Merkez Bankası döviz alış kurunun esas alınacağı tabiidir.
Ancak, foreks işlemi yapmaya
yetkili kuruluş (B) ile likidite sağlayıcı kuruluş arasındaki sonlandırma
aşamasının (A) Bankasının 1 avro= 1,3318 dolar olan satış fiyatından
gerçekleştirilmesi durumunda, (B) yetkili kuruluşunun bu işlemden herhangi bir
aracılık geliri olmayacağı için BSMV hesaplanmayacaktır.
Yetkili kuruluş, (A) Bankasından gelen 1 avro=1,3318
dolar kurundan 1.000.000 avroluk satım emri üzerine likidite sağlayıcıya 1
avro=1,3319 dolar kurundan 1.000.000 avroluk satım emri vermesi durumunda, (B)
yetkili kuruluşun aracılık faaliyeti nedeniyle lehe aldığı 100 doların (=1.331.900
– 1.331.800) TL karşılığı üzerinden %5 oranında BSMV hesaplanacaktır.
BSMV mükellefleri tarafından Türkiye’de kurulu
borsalarda yapılacak kaldıraçlı alım satım işlemleri, vadeli işlem ve opsiyon
sözleşmeleri mahiyetinde olmadığından, 6802 sayılı Kanunun 29 uncu maddesinin
(p) bendi kapsamında değerlendirilmeleri mümkün bulunmamaktadır. Bu durumda,
Türkiye’de kurulu borsalarda yapılan foreks işlemleri dolayısıyla lehe alınan
paraların tamamı %5 oranında BSMV’ye tabi tutulacaktır.
Tebliğ olunur.