Kurum Yönetmelikleri · Resmî Gazete: 2018-01-27
Resmî kaynak: https://kms.kaysis.gov.tr/Home/Goster/139705
1
DETERJANLAR HAKKINDA YÖNETMELİK
BİRİNCİ BÖLÜM
Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar
MADDE 1 – (1) Bu Yönetmeliğin amacı; piyasaya arz edilen deterjanların ve deterjanlarda
kullanılan yüzey aktif maddelerin, insan sağlığı ve çevre üzerinde yaratabilecekleri olumsuz etkilere
karşı yüksek seviyede korum a sağlamak ve serbest dolaşımlarını temin etmek üzere usul ve esasları
düzenlemektir.
MADDE 2 – (1) Bu Yönetmelik; deterjanların ve deterjanlarda kullanılan yüzey aktif maddelerin
piyasaya arz edilmesine ilişkin;
a) Deterjanlarda bulunan yüzey aktif maddelerin biyolojik parçalanabilirliğine dair kuralları,
b) Biyolojik parçalanabilirlik açısından yüzey aktif maddeler üzerindeki kısıtlamaları ya da
yasaklamaları,
c) İçerdikleri koku alerjenleri de dahil olmak üzere deterjanların etiketindeki ek bilgi lere ilişkin
kuralları,
ç) İmalatçıların Bakanlığa ve sağlık personeline ibraz etmek üzere bulundurması gereken
bilgileri,
d) Tüketicilere yönelik çamaşır deterjanlarında ve tüketicilere yönelik otomatik bulaşık
makinesi deterjanlarında fosfat ve diğer fosfor bileşiği içeriğine dair kısıtlamaları,
kapsar.
MADDE 3 – (Değişik:RG-11/1/2022-31716)
(1) Bu Yönetmelik; 5/3/2020 tarihli ve 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler
Kanununa, 10/7/2018 tarihli ve 30474 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı
Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 441 inci ve 452 nci maddelerine, 9/7/2021
tarihli ve 4269 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile yürürlüğe konulan Ürünlerin Piyasa Gözetimi ve
Denetimine Dair Çerçeve Yönetmeliğe ve 15/1/1997 tarihli ve 97/9196 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile
yürürlüğe konulan Türk Ürünlerinin İ hracatının Arttırılmasına Yönelik Teknik Mevzuatı Hazırlayacak
Kurumların Belirlenmesine İlişkin Karara dayanılarak hazırlanmıştır.
MADDE 4 – (1) Bu Yönetmeliğin uygulanmasında;
a) Bakanlık: (Değişik ibare:RG-11/1/2022-31716) Ticaret Bakanlığını,
b) Birincil biyolojik parçalanabilirlik: Yüzey aktif maddenin mikroorganizmalar tarafından
parçalanması ve bunun neticesinde yüzey aktif özelliğinin kaybolmasına bağlı olarak yüzey aktif
maddede meydana gelen ve Ek-2’de belirtilmiş olan test yöntemleriyle ölçülen yapısal değişikliği,
c) Deterjan: İnsan vücudunun temizliği dışında, yıkama ve temizleme işlemlerinde kullanılması
amaçlanan sabunları ve/veya diğer yüzey aktif maddeleri içeren; sıvı, toz, pasta, bar, kalıp, kalıplanmış
parça, şekil ve benzeri her hangi bir fiziksel formda olabilen; evlerde, kurumsal veya endüstriyel
amaçlarla kullanılmak üzere piyasaya arz edilen herhangi bir madde ya da karışımı, deterjan olarak
kabul edilen diğer ürünlerden ise:
1) Yardımcı yıkama karışımı: Kıyafetler, ev tekstil ini ve benzerlerini suya bastırma (ön yıkama),
durulama ya da ağartma amacıyla kullanılan ürünleri,
2) Çamaşır yumuşatıcısı: Kumaşların yıkanmasını tamamlayan süreçlerde kumaşların
uyandırdığı hissi değiştirmek amacıyla kullanılan ürünleri,
3) Temizleme ka rışımı: Evsel genel amaçlı temizleyiciler ve/veya diğer yüzey (malzemeler,
ürünler, makineler, mekanik aletler, ulaşım araçları ve ilgili ekipman, aygıtlar, aparatlar vb. gibi)
temizleyiciler olarak kullanılan ürünleri,
4) Diğer temizleme ve yıkama karışım ları: Diğer yıkama ve temizleme işlemleri için kullanılan
ürünleri,
ç) Endüstriyel ya da kurumsal deterjan: Uzman personel tarafından özel ürünler kullanılarak
evsel alanın dışında yıkama ve temizleme işlemleri için kullanılan deterjanı,
d) İmalatçı: Deter janın veya deterjanlarda kullanılan yüzey aktif maddenin piyasaya arzından
2
sorumlu olan üretici, ithalatçı, kendi hesabına çalışan ambalajcı veya bir deterjanın veya deterjan için
kullanılan yüzey aktif maddenin özelliğini değiştiren veya etiketini düzenle yen veya değiştiren gerçek
veya tüzel kişiyi,
e) Karışım: İki ya da daha fazla maddeden oluşan bir karışımı ya da çözeltiyi,
f) Komisyon: Avrupa Komisyonunu,
g) Madde: Kararlılığını etkilemeyen veya kompozisyonunu değiştirmeyen her türlü çözücü
dışında, ürünlerin kararlılığını korumak için gerekli her türlü katkı ve kullanılan süreçten kaynaklanan
her türlü safsızlık dahil olmak üzere, doğal halde bulunan veya bir üretim sonucu elde edilen kimyasal
elementleri veya bunların bileşiklerini,
ğ) Nihai aerobik b iyolojik parçalanabilirlik: Yüzey aktif maddenin oksijenle birlikte
mikroorganizmalar tarafından tamamen kullanılması sonucunda, Ek -3’te belirtilen test yöntemleriyle
ölçülen karbondioksit, su ve diğer mevcut elementlerin mineral tuzlarına indirgenmesi
(mineralleşmesi) ve yeni mikrobiyal hücre bileşenlerine (biyokütle) parçalanmasını ifade eden
biyolojik parçalanabilirlik düzeyini,
h) Piyasada bulundurma: Ürünün, ticari bir faaliyet yoluyla, bedelli veya bedelsiz olarak
dağıtım, tüketim veya kullanım için piyasaya sağlanmasını,
ı) Piyasaya arz: Ürünün, piyasada ilk kez bulundurulmasını,
i) Sağlık personeli: Hasta bakım hizmeti sunmak, tanı koymak veya tedavi etmek amacıyla
hareket eden ve mesleki gizlilik ilkelerine bağlı yetkili tıp doktorunu veya bu yetki li tıp doktorunun
yönetimi altında çalışan kişiyi,
j) Temizleme: İstenmeyen bir tortunun bir alt tabakadan ya da bir alt tabakanın içinden atıldığı
ve bir çözelti ya da dağılım halini aldığı süreci,
k) Tüketicilere yönelik çamaşır deterjanı: Umumi çamaşırh anelerde kullanılanlar dahil,
profesyonel olmayan kişiler tarafından kullanılmak üzere piyasaya arz edilen çamaşır deterjanını,
l) Tüketicilere yönelik otomatik bulaşık makinesi deterjanı: Profesyonel olmayan kişiler
tarafından otomatik bulaşık makinalarında kullanılmak üzere piyasaya arz edilen deterjanı,
m) Yıkama: Çamaşırların, kumaşların, bulaşıkların ve diğer sert yüzeylerin temizlenmesini,
n) Yüzey aktif madde: Yüzey aktif özelliklere sahip olan ve suyun yüzey gerilimini azaltabilen,
su-hava ara yüzün de yayılma veya tek katmanlı adsorpsiyon oluşturabilen, emülsiyon ve/veya
mikroemülsiyon ve/veya miseller oluşturabilen ve su-katı arayüzlerinde adsorpsiyon sağlayabilen cins
ve boyutta bir veya daha fazla hidrofilik ve bir veya daha fazla hidrofobik grupt an oluşan
deterjanlarda kullanılan herhangi bir organik madde ve/veya karışımı,
ifade eder.
İKİNCİ BÖLÜM
Piyasaya Arza İlişkin Kurallar ve İstisna Verilmesi
MADDE 5 – (1) Bu Yönetmelik kapsamındaki deterjanlar ve deterjanlarda kullanılan yüzey aktif
maddeler piyasaya arz edildiklerinde, bu Yönetmelikte, ilgili olduğu yerlerde 31/12/2009 tarihli ve
27449 dördüncü mükerrer sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Biyosidal Ürünl er Yönetmeliğinde ve
diğer ilgili mevzuatta belirtilen şartlar, özellikler ve kısıtlamalara uygun olmalıdır.
(2) Biyosidal Ürünler Yönetmeliği kapsamında aynı zamanda aktif madde olan ve dezenfektan
olarak kullanılan yüzey aktif maddeler,
a) Biyosidal Ürünler Yönetmeliği Liste-I veya Liste-IA’da listelenmişse ya da
b) Biyosidal Ürünler Yönetmeliğinin 15 inci maddesi kapsamında izin verilen biyosidal ürünlerin
bileşenleri ise
bu Yönetmeliğin Ek-2, Ek-3, Ek-4 ve Ek-8 hükümlerinden muaftır.
(3) İkinci fıkrada geçen yüzey aktif maddeler dezenfektan olarak kabul edilir. Bu dezenfektanları
içeren deterjanlar Ek -7’nin A bölümünde dezenfektanlar için belirtilen etiketleme hükümlerine
tabidir.
(4) Deterjan ve/veya deterjanlarda kullanılan yüzey aktif ma dde imalatçılarının Türkiye’de
yerleşik olması gereklidir.
(5) İmalatçılar deterjanların ve/veya deterjanlarda kullanılan yüzey aktif maddelerin bu
Yönetmelik ve eklerinde yer alan hükümlere uygun olmasından sorumludur.
3
MADDE 6 – (1) Bu Yönetmelik çerçevesinde, Ek -3’te belirtilen nihai aerobik biyolojik
parçalanabilirlik kriterlerine uygun olan yüzey aktif maddeler ve yüzey aktif maddeleri içeren
deterjanlar biyolojik parçalanabilirli ğe ilişkin herhangi bir ek kısıtlamaya tabi olmaksızın piyasaya arz
edilebilir.
(2) Bir deterjanın Ek -3’te belirtilen nihai aerobik biyolojik parçalanabilirlik seviyesinden daha
düşük seviyede yüzey aktif maddeler içermesi durumunda, yüzey aktif maddeler içeren endüstriyel ya
da kurumsal deterjan imalatçıları ve/veya endüstriyel ya da kurumsal deterjanlarda kullanılan yüzey
aktif maddelerin imalatçıları istisna talep edebilirler. İstisna talepleri 8, 9 ve 12 nci maddelere uygun
olarak yapılır ve karara bağlanır.
(3) Deterjanların içindeki bütün yüzey aktif maddelerin nihai aerobik biyolojik parçalanabilirlik
testlerini geçememeleri durumunda, birincil biyolojik parçalanabilirlik düzeyleri ölçülür. Birincil
biyolojik parçalanabilirlik düzeyi Ek -2’de belirtile nden daha düşük olan deterjan yüzey aktif
maddelerine istisna verilmez.
(4) Deterjanlarda NTA (Nitrilotriasetik asit) ve tuzları kullanılamaz.
MADDE 7 – (1) Ek -6/A'da listelenen ve bu ekte b elirtilen içerikteki fosfat ve diğer fosfor
bileşiklerine dair kısıtlamalara uymayan deterjanlar bu ekte belirtilen tarihlerden itibaren piyasaya arz
edilemez.
MADDE 8 – (1) İmalatçı istisna talebi başvurusunu, 9 uncu maddenin birinci fıkrasında belirtilen
kriterlerle ilgili kanıt sunarak 11 inci maddenin birinci fıkrasında belirtildiği üzere Bakanlığa yazılı
başvuru yapmak suretiyle yapar.
(2) Başvurular Ek-3’te belirtilen biyolojik parçalanabilirlik limitlerine uygun olmayan yüzey aktif
maddelerin deterjanlardaki özel kullanımına ilişkin güvenlik unsurlarını değerlendirmek için gerekli
tüm bilgi ve gerekçeleri içeren bir teknik dosya ile yapılır. Ayrıca,
a) Teknik dosya, Ek -3’te belirtilen testlerin sonuçlarına ilaveten Ek -2 ve Ek -4’te be lirtilen
bilgileri ve test sonuçlarını da içerir.
b) Ek-4’ün 4 üncü maddesinde belirtilen testler sıralı bir yaklaşım ile gerçekleştirilir. Söz konusu
sıralı yaklaşım, teknik bir kılavuz halinde Bakanlık internet sitesinde yayımlanır. Bu kılavuzda gerekli
olan durumlarda iyi laboratuvar uygulamaları prensiplerinin uygulanmasını gerektiren testler de
belirtilir.
(3) Bakanlık birinci ve ikinci fıkralar uyarınca istisna için yapılan başvuruları inceler, istisna
şartlarına uygunluğu değerlendirir. İstisna başvurusu değerlendirilirken;
a) Bakanlık bir madde ve/veya karışımın neden olabileceği riskin değerlendirilmesi için gerekli
görmesi halinde, başvurunun alınmasından itibaren üç ay içerisinde, bu Yönetmelik kapsamında
bildirilen veya hakkında bilgi verilen bu maddelerle ve/veya karışımlarla veyahut bunların dönüşüm
ürünleriyle ilgili olarak daha fazla bilgi, doğrulama ve/veya referans testlerinin yapılmasını talep eder.
Bakanlık tarafından dosyanın değerlendirilme süresi dosyanın ek bilgileri tamamlandıktan son ra
başlar. Talep edilen bilginin on iki ay içerisinde Bakanlığa iletilmemesi halinde, başvuru
tamamlanmadığı için geçersiz sayılır. Bu durumda 9 uncu maddenin ikinci fıkrası uygulanmaz.
b) Metabolitler hakkında daha ayrıntılı bilginin gerekmesi halinde inv itro ve diğer hayvan
kullanılmayan test yöntemlerinden en üst düzeyde yararlanılmasını sağlamak için kademeli test
stratejileri uygulanır.
(4) Bakanlık yaptığı inceleme sonucunda, uygun olduğunu tespit ettiği başvuru için istisna
verilmesi hakkında on iki ay içerisinde karar verir. Bakanlık gerekli durumlarda karar vermeden önce
üçüncü fıkrada belirtilen hususları değerlendirir.
(5) İstisnalar, Ek -4’te belirtilen tamamlayıcı risk değerlendirmesi sonuçlarına göre yüzey aktif
maddelerin deterjan içeriği olarak piyasaya arz edilmesine ya da kullanılmasına izin verebilir, bunu
sınırlandırabilir ya da katı bir şekilde kısıtlayabilir. İ stisnalar ayrıca, yüzey aktif maddelerin deterjan
içeriği olarak piyasaya arzı ve kullanılması için aşamalı bir geçiş süresi içerebilir. Bakanlık, istisna
başvurusunda yer alan teknik dosyada önemli bir revizyon gerektirecek bir bilginin ortaya çıkması
halinde, istisnayı en kısa zamanda yeniden inceleyebilir. Bu amaçla imalatçı, talep üzerine Ek -4’ün 2
no’lu bölümünde belirtilen hususlara ilişkin güncellenmiş olan teknik dosyayı Bakanlığa sunar.
4
Bakanlık, güncellenen bu bilgiye dayalı olarak istisnayı uzatm aya, tadil etmeye ya da iptal etmeye
karar verebilir. Bu durumda, bu maddenin bir ila dört ve altıncı fıkraları ile 9 uncu madde, gerekli
değişiklikler yapılarak uygulanır.
(6) Bakanlık istisna verilen yüzey aktif maddelerin listesini, Ek -5’te öngörülen şa rtlar veya
kullanıma ilişkin kısıtlamalarla birlikte yayımlar ve (Mülga ibare:RG -11/1/2022-31716) Komisyona
bildirir.
MADDE 9 – (1) Bakanlık, istisna talebini aşağıdaki kriterlere göre değerlendirir:
a) Geniş kapsamlı uygulamalar yerine, dar kapsamlı uygulamalarda kullanım,
b) Yalnızca belirli endüstriyel ve/veya kurumsal uygulamalarda kullanım,
c) Ülke içerisinde satış hacmi ve kullanım şekli nedeniyle oluşan çevre ya da sağlık riskinin, gıda
güvenliği ve hijyen standartları da dahil olma k üzere sosyoekonomik faydalar ile karşılaştırıldığında
düşük olması.
(2) Bakanlık bir istisna talebi üzerinde karara varmadığı sürece, imalatçının yüzey aktif
maddenin bu Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihte kullanımda olduğunu ve istisna talebinin bu
tarihten itibaren iki yıl içerisinde yapıldığını ispat etmesi şartıyla, ilgili yüzey aktif maddenin piyasaya
arzı ve kullanımına izin verebilir.
(3) Bakanlık, istisna talebinin reddedilmesi halinde söz konusu yüzey aktif maddenin piyasaya
arzını ve kullanıl masını kademeli şekilde sonlandıran bir geçiş dönemi başlatabilir. Bu geçiş dönemi
Bakanlığın karar tarihinden itibaren iki yılı geçemez.
(4) Bakanlık bu Yönetmeliğe uygun olmadığı belirlenen yüzey aktif maddelerin listesini Ek -6’da
yayımlar ve (Mülga ibare:RG-11/1/2022-31716) Komisyona bildirir.
MADDE 10 – (1) 5 ve 6 ncı maddeler ile Ek-2, Ek-3, Ek-4 ve Ek-8’de belirtilen tüm testler Ek-1’in
1 no’lu bölümünde belirtilen standartlara uygun olarak ve 11/12/2013 tarihli v e 28848 2. mükerrer
sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Maddelerin ve Karışımların Fiziko -Kimyasal, Toksikolojik ve
Ekotoksikolojik Özelliklerinin Belirlenmesinde Uygulanacak Test Yöntemleri Hakkında Yönetmelik
hükümleri çerçevesinde gerçekleştirilir. Bu ama çla, iyi laboratuvar uygulaması prensiplerinin zorunlu
olduğu testler dışında, TS EN ISO/IEC standardı ya da iyi laboratuvar uygulaması prensiplerinin
uygulanması yeterlidir. Anılan standart yürürlüğe girmeden önce piyasaya arz edilen deterjanlarda
kullanılan yüzey aktif maddeler için duruma göre, mevcut en iyi bilimsel bilgi kullanılarak ve Ek -1’de
bahsedilen standartlarla benzer bir standarda göre gerçekleştirilmiş testler kabul edilebilir. İmalatçı ya
da Bakanlık üzerinde şüphe ya da ihtilaf bulunan duru mları (Mülga ibare:RG -11/1/2022-
31716) Komisyona iletebilir.
MADDE 11 – (1) Bakanlık, bu Yönetmeliğin uygulanmasıyla ilgili iletişim ve bilgi değişimini
sağlar. Bakanlık, (Mülga ibare:RG-11/1/2022-31716) Komisyona gerekli bilgileri verir.
(2) Bakanlık, bu Yönetmeliğin gerektirdiği testlerin yapılabilmesi için yeterli kapasiteye sahip
yetkili ve onaylanmış laboratuvarların listesini, açık isim ve adresleri ile birlikte (Mülga ibare:RG -
11/1/2022-31716) Komisyona bildirir. Ek -1’in 1 no’lu bölümünde bahsedilen TS EN ISO/IEC 17025’e
veya 9/3/2010 tarihli ve 27516 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İyi Laboratuvar Uygulamaları
Prensipleri, Test Birimlerinin Uyumlaştırılması, İyi Laboratuvar Uygulamalarının ve Çalışmaların
Denetlenmesi Hakkında Yönetmeliğin 2 nci maddesine uygun şekilde iyi laboratuvar uygulamaları
prensiplerine göre yeterliliğini kanıtlayan laboratuvarlar, Bakanlık tarafından onaylanmış laboratuvar
olarak kabul edilir.
(3) Bakanlık onaylanmış laboratuvarın bu madden in ikinci fıkrasında belirtilen yeterliliği
sağlayamadığı konusunda gerekçelere sahip ise onaylanmış laboratuvarın adı, dördüncü fıkrada
belirtilen listeden çıkarılır. Bakanlık bu durumu, (Mülga ibare:RG -11/1/2022-31716) Komisyona
bildirir. İyi laboratuvar uygulaması gerekliliklerine uyduğu iddiasında bulunan laboratuvarlar için İyi
Laboratuvar Uygulamaları Prensipleri, Test Birimlerinin Uyumlaştırılması, İyi Laboratuvar
Uygulamalarının ve Çalışmaların Denetlenmesi Hakkında Yönetmeliğin 7 nci maddesindeki
uygunsuzluk hükümlerinin uygulanacağı durumlar dışında 16 ncı madde uygulanır.
(4) İkinci fıkrada belirtilen onaylanmış laboratuvarların listeleri, Bakanlık tarafından internet
sitesinde yayımlanır ve (Mülga ibare:RG-11/1/2022-31716) Komisyona bildirilir.
5
MADDE 12 – (1) (Değişik:RG-11/1/2022-31716) Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması,
Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik hükümleri saklı kalmak kaydıyla, bu
Yönetmelik kapsamındaki madde veya karışımları piyasaya arz eden imalatçılar talep edildiği zaman,
Bakanlığa ibraz etmek üzere, aşağıda belirtilen bilgi ve dokümanları ellerinde bulundurur:
a) Ek-3’te belirtilen testlerin bir veya birden fazla sonuçları hakkında bilgi,
b) Ek -3’te belirtilen testleri geçemeyen ve 8 inci madde uyarınca istisna talebinde bulunulan
yüzey aktif maddeler için;
1) Ek-2’de belirtilen testlerin sonuçlarına ilişkin teknik dosya,
2) Ek-4’te belirtilen testlerin sonuçları ve bilgiler hakkında teknik dosya.
(2) Bu Yönetm elik kapsamındaki madde ve/veya karışımlar piyasaya arz edildiğinde imalatçı,
yukarıda belirtilen ilgili testlerin doğru olarak yapılmasından sorumludur. İmalatçı, bu Yönetmeliğe
uygunluğu göstermek için gerçekleştirilen testler ile ilgili ve halihazırda k amuya açık olanlar
haricindeki test sonuçlarına ilişkin mülkiyet haklarından yararlanma iznine sahip olduğunu gösteren
ilgili dokümanları da hazır bulundurur.
(3) Bu Yönetmelikte yer alan karışımları piyasaya arz eden imalatçılar, talep edilmesi halinde
herhangi bir sağlık personeline, bu Yönetmeliğin Ek-7’nin C bölümünde öngörülen içerik veri belgesini
gecikmeksizin ve herhangi bir ücret talep etmeksizin sunar. Bu durum, bu bilgilerin sağlık personeline
verilmesinde Bakanlıkça yetkilendirilen kamu kurumunu n, söz konusu veri belgesinin sunulmasını
talep etme hakkını engellemez. İçerik veri belgesi içeriğindeki bilgiler, yetkili kamu kurumu ve sağlık
personeli tarafından gizli tutulur ve yalnızca tıbbi amaçlarla kullanılır.
MADDE 13 – (1) Ba kanlık, gerekli gördüğünde deterjanların bu Yönetmelik hükümlerine
uygunluğunu sağlayan tüm gerekli kontrol önlemlerini piyasaya arz edilen ürünlere uygular. Bunun
için referans yöntem, Ek -8’de yer alan test ve analitik yöntemlerdir. Deterjanlar veya deter janlarda
kullanılan yüzey aktif maddelere ilişkin yapılan ilk testin, bu Yönetmeliğin hükümlerine uygunluğu
göstermesi şartıyla; bu kontrol önlemleri imalatçılara, 11 inci maddenin ikinci fıkrasında belirtilen
şartları yerine getiren laboratuvarlar tarafın dan yapılan testleri tekrar etme veya herhangi bir tekrar
ya da ek test için ücret ödeme yükümlülüğü getirmez.
(2) Ek-2, Ek-3, Ek-4 veya Ek-8’de listelenen yöntemlere uygun olarak yürütülen bir testin yanlış
pozitif sonuçlar ürettiği endişesinin ortaya çık tığı durumlarda, Bakanlık bu sonuçları inceler ve gerekli
önlemleri alır. Bu durum, Bakanlık tarafından (Mülga ibare:RG -11/1/2022-31716) Komisyona
bildirilir.
MADDE 14 – (1) Bu Yönetmeliğin uygulanmasında 11/12/2013 tarihli ve 28848 mükerrer sayılı
Resmî Gazete’de yayımlanan Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve
Ambalajlanması Hakkında Yönetmeliğin maddelerin ve karışımlarının sınıflandırılması, ambalajlanması
ve etiketlenmesine dair hükümleri saklıdır.
(2) Aşağıda yer verilen bilgiler, tüketiciye satışa sunulan deterjanların ambalajları üzerinde
okunaklı, görünür ve silinmez şekilde yer alır:
a) Ürünün adı ve ticari adı,
b) Ürünün piyasaya arz edil mesinden sorumlu olan tarafın adı ya da ticari adı ya da ticari
markası ile tam adresi ve telefon numarası,
c) 12 nci maddenin üçüncü fıkrasında bahsedilen içerik veri belgesinin edinilebileceği adres,
telefon numarası ve varsa e-posta adresi.
(3) İkinci fıkrada bahsedilen bilgiler dökme halinde nakliyesi yapılan deterjanlara eşlik eden tüm
belgelerde de yer alır.
(4) Deterjanların ambalajları Ek -7’nin A bölümünde belirtilen spesifikasyonlara uygun olarak
içeriği gösterir. Deterjan ambalajları ayrıca, kulla nma talimatları ve gerekli ise özel uyarıları da
gösterir.
(5) Ek olarak, tüketicilere yönelik çamaşır deterjanlarının ve tüketicilere yönelik otomatik
bulaşık makinesi deterjanlarının ambalajları Ek-7’nin B bölümünde yer alan bilgileri de taşır.
(6) Bir ila beşinci fıkralarda belirtilen bilgiler etiket üzerinde Türkçe olarak yer alır.
(7) Bir ila beşinci fıkraların uygulanmasında, tüketiciye satışa sunulan deterjanların ambalajları
6
üzerinde kullanıcıyı sıvı ürünleri hatalı kullanmaya yönlendirebilecek meyvelerin grafik gösterimlerinin
yer almasını yasaklayan ilgili diğer mevzuat hükümleri saklıdır.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Çeşitli ve Son Hükümler
MADDE 15 – (1) Bakanlıkça bu Yönetmeliğin gerekliliklerini yerine getiren deterjanların ve/veya
deterjanlarda kullanılan yüzey aktif maddelerin piyasaya arzı bu Yönetmelik hükümlerine dayanarak
yasaklanamaz, kısıtlanamaz ya da engellenemez.
MADDE 16 – (1) Bakanlık, belirli bir deterjanın, bu Yönetmeliğin gereklerine uygun olmasına
rağmen, insanların ya da hayvanların güvenlik ya da sağlığına ilişkin ya da çevre açısından bir risk
oluşturduğuna dair haklı gerekçelere sahip olması durumunda, ilgili deterjanın bu riski daha fazla
taşımamasını sağlamak için piyasadan çekmek ya da makul bir süre içinde geri çağırmak ya da
erişilebilirliğini diğer bir yolla kısıtlamak için riskin yapısı ile orantılı tüm uygun geçici önlemleri alabilir.
(2) Bakanlık sebeplerini belirterek verilen kararı gecikmeksizin (Mülga ibare:RG -11/1/2022-
31716) Komisyona bildirir.
MADDE 17 – (1) Ev tipi temizlik ürünlerinin içeriğinde bulunan nitrik asit oranı %20’yi geçemez.
(2) (Mülga:RG-11/1/2022-31716)
MADDE 18 – (1) Bu Yönetmelik, Deterjanlar hakkındaki 31/3/2004 tarihl i ve 648/2004 sayılı
Konsey Tüzüğü dikkate alınarak Avrupa Birliği mevzuatına uyum çerçevesinde hazırlanmıştır.
MADDE 19 – (Değişik:RG-11/1/2022-31716)
(1) Deterjanların piyasa gözetimi ve denetimi Bakanlık tarafından, bu Yönetm elik hükümleri ile
birlikte 7223 sayılı Kanun ve ilgili diğer mevzuat hükümlerine göre yürütülür.
MADDE 20 – (Değişik:RG-11/1/2022-31716)
(1) Bu Yönetmelik hükümlerine aykırılık halinde, 7223 sayılı Kanun ve ilgili diğer mevzuatta
öngörülen yaptırımlar uygulanır.
MADDE 21 – (1) Diğer mevzuatta 31/10/2013 tarihli ve 28807 sayılı Resmî Gazete’d e
yayımlanan Deterjanlar ve Deterjanlarda Kullanılan Yüzey Aktif Maddeler Hakkında Tebliğe ve
31/10/2013 tarihli ve 28807 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Kuvvetli Asit veya Baz İçeren Temizlik
Ürünlerinin Üretimi, İthalatı, Piyasa Gözetimi ve Denetimi il e Bildirim Esaslarına Dair Tebliğe yapılan
atıflar bu Yönetmeliğe yapılmış sayılır.
MADDE 22 – (1) Bu Yönetmeliğin;
a) 17 nci maddesinin ikinci fıkrası ile Ek-6A’sı yayımı tarihinden bir yıl sonra,
b) Diğer hükümleri yayımı tarihinden altı ay sonra,
yürürlüğe girer.
MADDE 23 – (1) Bu Yönetmelik hükümlerini (Değişik ibare:RG -11/1/2022-31716) Ticaret
Bakanı yürütür.
7
Yönetmeliğin Yayımlandığı Resmî Gazete’nin
Tarihi Sayısı
27/1/2018 30314
Yönetmelikte Değişiklik Yapan Yönetmeliklerin Yayımlandığı Resmî Gazetelerin
Tarihi Sayısı
1. 11/1/2022 31716
2.
8
Ek-1
Deterjanların Bu Yönetmeliğin ve Eklerinin Gereklerine Uygunluğunu Tespit
Edebilmek için Gereken Hizmetin Sağlanabilmesi Amacıyla Yetkili ve Onaylanmış
Laboratuvarlara İlişkin Akreditasyon Standartları, İyi Laboratuvar Uygulamaları ve
Hayvanların Korunması
1. Laboratuvarlar düzeyinde geçerli standartlar:
TS EN ISO/IEC 17025, Deney ve kalibrasyon laboratuvarlarının yeterl iliği için genel
şartlar;
İyi Laboratuvar Uygulamaları Prensipleri, Test Birimlerinin Uyumlaştırılması, İyi
Laboratuvar Uygulamalarının ve Çalışmaların Denetlenmesi Hakkında Yönetmeli k
kapsamındaki hükümleri,
13/12/2011 tarihli ve 28141 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Deneysel ve Diğer Bilimsel
Amaçlar İçin Kullanılan Hayvanların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik hükümleri
2. Akreditasyon kuruluşları ve iyi laboratuvar uygulaması izleme otoriteleri düzeyinde
geçerli standartlar:
TS EN ISO/IEC 17011 , Uygunluk değerlendirmesi - Uygunluk değerlendirmesi yapan
kuruluşları akredite eden akreditasyon kuruluşları için genel şartlar.
İyi Laboratuvar Uygulamaları Prensipleri, Test Birimlerinin Uyumlaştırılması, İyi
Laboratuvar Uygulamalarının ve Çalışmaların Denetlenmesi Hakkında Yö netmelik
hükümleri.
9
Ek-2
Deterjanlarda Bulunan Yüzey Aktif Maddeler İçin Birincil Biyolojik Parçalanabilirlik
Test Yöntemleri
Birincil biyolojik parçalanabilirlik , ana yüzey aktif maddelerin kalıntı seviyesinin, biyolojik
parçalanmaya uğratılmış çözeltilerinde belirlenerek ölçülür. Bu ek, bütün yüzey aktif madde
sınıfları için ortak test yöntemlerinin bir listesi ile başlamakta, daha sonra, her bir yüzey aktif
madde sınıfına özel analitik test prosedürlerini A’dan D’ye kadar olan başlıklar altında
listelemektedir.
Birincil biyolojik parçalanabilirlik için geçme kriteri, aşağıda belirtilen test yöntemlerine göre
ölçüm yapıldığında en az % 80 düzeyinde olmalıdır.
Bu Yönetmelikteki yüzey aktif maddelerin laboratuvar testleri için referans yöntem, Ek-8’in
14 no’lu bölümünde açıklanan OECD yöntemindeki doğrulama t esti prosedürüne
dayanmaktadır. Söz konusu doğrulama testi prosedürü için yapılacak olan değişikliklere, TS
EN ISO 11733’e uygun olduğu sürece izin verilebilir.
Test Yöntemleri
(1) OECD yöntemi; OECD’nin 11 Haziran 1976 tarihli teknik raporunda yayımlanan;
“Sentetik Deterjanlarda Yüzey Aktif Maddelerin Biyolojik Parçalanabilirliğinin Belirlenmesi
için Önerilen Yöntem”
(2) Fransa’da kullanılan yöntem; 30 Aralık 1987 tarihli ‘arrêté du 24 décembre 1987’
tarafından onaylana n ve Journal officiel de la République française 15385. sayfasında
yayımlanan ve Association française de normalis ation (AFNOR) tarafından Haziran 1981'de
yayımlanan NF 73-260 standardı.
(3) Almanya’da kullanılan yöntem; Bundesgesetzblatt 1977, Bölüm I, sayfa 244’te
yayınlanan, 4 Haziran 1986’da bu Tüzüğü değiştiren Bundesgesetzblatt 1986, Bölüm I, sayfa
851’de yayınlanan 30 Ocak 1977 tarihli ‘Verordnung über die Abbaubarkeit anionischer und
nichtionischer grenzflächenaktiver Stoffe in Wasch - und Reinigungsmitteln’ ile getirilen
yöntem.
(4) Birleşik Krallık'ta kullanılan yöntem; Gözenekli Kap Testi (Porous Pot Test)' olarak
adlandırılan Su Araştırma Merkezi'nin 70 (1978) sayılı Teknik Raporunda açıklanan yöntem.
(5) Ek 8 /1’de açıklanan OECD yöntemindeki ' doğrulama testi prosedürü' (TS EN ISO
11733'de öngörüldüğü gibi çalışma koşullarındaki olası değişiklikleri de içeren). Bu yöntem
aynı zamanda hukuki davaları çözüme ulaştırmak için de kullanılan referans yöntemdir.
A. Anyonik Yüzey Aktif Maddeler İçin Analitik Yöntemler
Testlerde anyonik yüzey aktif maddelerin belirlenmesi bu Yönetmeliğin Ek-8’nin 2 no’lu
bölümünde belirtilen kriterlere göre Metilen Mavisi Aktif Madde (MBAS) analizi ile
yapılacaktır. Yukarıdaki MBAS yöntemine cevap vermeyen anyonik yüzey aktif maddeler
için; ya da etkinlik ve doğruluk nedenleriyle daha uygun görüldüğü taktirde, yüksek basınçlı
likit kromatografi (HPLC) ya da gaz kromatografisi (GC) gibi uygun spesifik enstrümantal
analiz yöntemleri de uygulanabilir. Söz konusu saf yüzey aktif madde örnekleri, talep
edilmesi üzerine imalatçı tarafından Bakanlığa iletilecektir.
10
B. Noniyonik Yüzey Aktif Maddeler İçin Analitik Yöntemler
Testlerde noniyonik yüzey aktif maddelerin belirlenmesi bu Yönetmeliğin ek 8/3’te belirtilen
analitik prosedüre göre Bizmut Aktif Madde (BiAS) yöntemi ile yapılacaktır.
Yukarıda bahsedilen BİAS yöntemine cevap vermeyen noniyonik yüzey aktif maddeler için;
ya da etkinlik ve doğruluk nedenleriyle daha uygun görüldüğü taktirde, HPLC ya da GC gibi
uygun spesifik enstrümantal analizler de uygul anacaktır. Söz konusu saf yüzey aktif madde
örnekleri talep edilmesi üzerine imalatçı tarafından Bakanlığa iletilecektir.
C. Katyonik Yüzey Aktif Maddeler İçin Analitik Yöntemler
Testlerde katyonik yüzey aktif maddelerin belirlenmesi, Almanya’da kullanımda olan (1989 -
DIN 38 409 – Ausgabe:1989-07) DBAS prosedürlerine uygun olarak, “Disülfin Mavi Aktif
Maddesi” (DBAS) yöntemi ile yapılacaktır.
Yukarda bahsedilen test yöntemine cevap vermeyen katyonik yüzey aktif maddeler için; ya da
etkinlik ve doğruluk nedenleriyle daha uygun görüldüğü taktirde (bu durumda gerekçe
gösterilmelidir), HPLC ya da GC gibi uygun spesifik enstrümantal analizler uygulanacaktır.
Söz konusu saf yüzey aktif madde örnekleri talep edilmesi üzerine imalatçı tarafından
Bakanlığa iletilecektir.
D. Amfoterik Yüzey Aktif Maddeler İçin Analitik Yöntemler
Testlerde amfoterik yüzey aktif maddelerin belirlenmesi aşağıda belirtilen prosedürleri takip
eden analizler kullanılarak yapılacaktır:
1.Katyonikler mevcut değil ise: Almanya’da kullanılan yöntem, (1989) DIN 38 409- Teil 20.
2.Aksi takdirde: Orange II yöntemi (Boiteux, 1984).
Yukarda bahsedilen testlere cevap vermeyen amfoterik yüzey aktif maddeler için; ya da
etkinlik ve doğruluk nedenleriyle daha uygun görüldüğü taktirde (bu durumda gerekçe
gösterilmelidir), HPLC ya da GC gibi uygun spesifik enstrümantal analizler uygulanacaktır.
Söz konusu saf yüzey aktif madde örnekleri tal ep edilmesi üzerine imalatçı tarafından
Bakanlığa iletilecektir.
11
Ek-3
Deterjanlarda Bulunan Yüzey Aktif Maddeler için Nihai Biyolojik Parçalanabilirlik
(Mineralizasyon) Test Yöntemleri
A. Bu Yönetmelikteki yüzey aktif maddelerin nihai biyolojik parçalanabilirli k laboratuvar testi
için referans yöntem TS EN ISO standardı 14593 ’e (CO2 headspace testi) dayanmaktadır.
Deterjanlar içerisindeki yüzey aktif maddeler, biyolojik parçalanabilirlik seviyesi aşağıda
belirtilen testlerden (Bu testler yüzey aktif maddeler için en uygun olanlardır) birine göre, 28 gün
içerisinde en az % 60 olarak ölçülürse, biyolojik parçalanabilir olarak kabul edilir:
1. TS EN ISO Standardı 14593 — Su kalitesi — Sulu ortamda organik bileşiklerin nihai aerobik
biyolojik parç alanabilirliğinin değerlendirilmesi. – Sızdırmaz kaplarda inorganik karbon analizi
yöntemi ( CO2 headspace testi ). Ön adaptasyon kullanılmayacaktır. 10 günlük pencere prensibi
uygulanmayacaktır. (referans yöntemi).
2. Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal, Toksikolojik ve Ekotoksikolojik Özelliklerinin
Belirlenmesinde Uygulanacak Test Yöntemleri Hakkında Yönetmeliğin yöntemi, C.4.-C (karbon
dioksit (CO2) Dönüşümü Değiştirilmiş Sturm testi): Ön adaptasyon kullanılmayacaktır. 10 günlük
pencere prensibi uygulanmayacaktır.
3. Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal, Toksikolojik ve Ekotoksikolojik Özelliklerinin
Belirlenmesinde Uygulanacak Test Yöntemleri Hakkında Yönetmeliğin yöntemi C.4-E (kapalı
Şişe): Ön adaptasyon kullanılmayacaktır. 10 günlük pencere prensibi uygulanmayacaktır.
4. Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal, Toksikolojik ve Ekotoksikolojik Özelliklerinin
Belirlenmesinde Uygulanacak Test Yöntemleri Hakkında Yönet meliğin yöntemi C.4-D
(manometrik respirometr e): Ön adaptasyon kullanılmayacaktır. 10 günlük pencere prensibi
uygulanmayacaktır.
5. Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal, Toksikolojik ve Ekotoksikolojik Özelliklerinin
Belirlenmesinde Uygulanacak Test Yöntemleri Hakkında Yönetmeliğin yöntemi C.4-F (MITI:
Uluslararası Ticaret ve Endüstri Bakanlığı, Japonya): ön adaptasyon kullanılmayacaktır. 10
günlük pencere prensibi uygulanmayacaktır.
6. TS ISO 10708:19 97-Su kalitesi - Organik bileşiklerin sulu ortamda nihai aerobik biyolojik
parçalanabilirliğinin değerlendirilmesi - iki fazlı kapalı şişe testinde biyokimyasal oksijen
ihtiyacının belirlenmesi. Ön adaptasyon kullanılmayacaktır. 10 günlük pencere prensibi
uygulanmayacaktır.
B. Yüzey aktif maddenin fiziksel özeliklerine bağlı olarak, aşağıda listelenmiş olan yöntemlerden
biri uygun bir şekilde gerekçelendirilirse kullanılabilir . (DOC yöntemleri kalıntı üzerinde sonuç
verir ancak nihai biyolojik parçalanabilir üzerinde sonuç vermez. Manometrik respirometri ve
MITI ile iki fazlı BOD yöntemleri yüksek başlangıç test konsantrasyonu inhibitör olabileceğinden
bazı durumlarda uygun olmayabilir. ) Bu yöntemlerdeki en az % 70 olan geçme kriterinin A
maddesinde belirtilen yöntemlerdeki en az % 60 ’lık geçme kriterine eşdeğer kabul edileceği göz
önünde bulundurulmalıdır. Aşağıda listelenmiş yöntemlerin seçiminin yeterliliğine, her bir
durumun tek tek doğrulanması yoluyla, bu Yönetmeliğin 8 inci maddesine göre karar verilecektir.
1. Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal, Toksikolojik ve Ekotoksikolojik Özelliklerinin
Belirlenmesinde Uygulanacak Test Yöntemleri Hakkında Yönetmeliğin yöntemi C.4-A(çözünmüş
organik karbon DOC - yok olma): ön adaptasyon kullanılmayacaktır. 10 günlük pencere prensibi
uygulanmayacaktır. Bu teste göre ölçülen biyolojik parçalanabilirlik için geçme kriteri 28 gün
içerisinde en az % 70 olacaktır.
2. Maddelerin ve Karışımların Fiziko-kimyasal, Toksikolojik ve Ekotoksikolojik Özelliklerinin
Belirlenmesinde Uygulanacak Test Yöntemleri Hakkında Yönetmeliğin yöntemi C.4-
B(değiştirilmiş OECD gözlemi- DOC güç kaybı- kaybolum): ön adaptasyon kullanılmayacaktır.
10 günlük pencere prensi bi uygulanmayacaktır. Bu teste göre ölçülen biyolojik parçalanabilirlik
için geçme kriteri 28 gün içerisinde en az % 70 olacaktır.
12
Ek- 4
Deterjanlarda Bulunan Yüzey Aktif Maddeler İçin Tamamlayıcı Risk Değerlendirmesi
23/6/2017 tarihli ve 30105 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Kimyasalların Kaydı,
Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik, diğer ilgili mevzuat ve Teknik
Kılavuz Dokümanları kapsamında çevresel risk değerlendirmesi mevcut olan yüzey aktif
maddeler için, risk değerlendirmesi bu Yönetmelik kapsamındaki tamamlayıcı risk
değerlendirmesiyle birlikte dikkate alınacaktır.
Bu Yönetmelik kapsamındaki tamamlayıcı risk değerlendirmesi, inatçı metabolitlerin
üretilmesi ihtimali ne karşı Kimyasalların Kaydı, Değerle ndirilmesi, İzni ve Kısıtlanması
Hakkında Yönetmeliğe dayanılarak yapılan değerlendirmeler kapsamında düşünülecektir. Bu
durum her bir durum için ayrı ayrı ve özellikle de bu ekin 3 üncü bölümünde belirtilen
testlerin sonuçlarına dayanılarak değerlendirilecektir.
Söz konusu çalışma su cul çevre bölgelerini kapsayacaktır. Bakanlık tarafından, b elirli risk
değerlendirmesi endişelerine ilişkin ek bilgiler her bir durum için ayrı ayrı talep edilebilir. Ek
bilgiler atık su çamuru ve toprak gibi diğ er çevresel konuları içerebilir. Bu Yönetmeliğin 8 ve
12 nci maddelerinde belirtilen teknik dosya için talep edilen bilgi ile ilgili olarak sıralı bir
yaklaşım benimsenecektir. Söz konusu dos ya, en az aşağıda 1, 2 ve 3 numaralı maddelerde
belirtilmiş olan bilgileri kapsayacaktır.
Ancak, testleri asgari seviyeye düşürmek ve özellikle gereksiz yere hayvanlar üzerinde test
yapılmasını önlemek amacıyla, 4.2.2 numaralı maddede listelenmiş olan ek çalışmalar sadece
böyle bir bilgi gerekli ve uygun olduğu durumlarda talep edilmelidir. Talep edilen ek bilginin
içeriği hakkında bir anlaşmazlık çıkması durumunda Bakanlıkça düzenleme yapılabilir.
İstisnaya ilişkin düzenlemeler için bu ekte yer alan kılavuz değerler, bilimsel ve teknolojik
gelişmeler göz önünde bulundurularak edinilen deneyimlere dayanılarak uyarlanır.
1. Yüzey aktif maddenin tanımlanması (Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal,
Toksikolojik ve Ekotoksikolojik Özelliklerinin Belirlenmesinde Uygul anacak Test
Yöntemleri Hakkında Yönetmelikte ortaya konan hükümlere uygun olarak)
1.1 Adı
1.1.1. IUPAC terminolojisindeki adları
1.1.2. Diğer adları
1.1.3. CAS numarası ve CAS adı (varsa)
1.1.4. Einecs (Mevcut Ticari Maddelerin Avrupa Envanteri) ya da Elincs (Bildirilen Kimyasal
Maddelerin Avrupa Listesi) numaraları (varsa)
1.2. Moleküler ve yapısal formülü
1.3. Yüzey aktif maddenin bileşimi
2. Yüzey aktif madde hakkında bilgi
2.1. Deterjanlarda kullanılan yüzey aktif maddenin miktarları
2.2. Bu bölümde verilen kullanım şekillerine ilişkin bilgiler, yüzey aktif maddelerin
deterjanlarda kullanımı ile ilgili olarak fonksiyonuna ve çevrenin bu maddelere maruz
kalmasına ilişkin yaklaşık , ancak gerçekçi bir tahmini ortaya koymak için yeterli olur. Bu,
aşağıda belirtilen bilgileri kapsar:
- uygulamanın önemi (toplumsal değeri),
- kullanım şartları (çevreye salınımı),
- kullanım hacmi,
- alternatiflerin mevcut durumu ve uygunluğu (performans ve ekonomik düşünceler),
- ilgili çevresel bilginin değerlendirilmesi.
13
3. Potansiyel inatçı (recalcitrant) metabolitler hakkında bilgi
Test çözeltileri hakkındaki toksisite bilgisi sağlanacaktır. Kalıntının tanımlanması hakkında
hiç bir bilgi yoksa, deterjanlarda kullanılan yüzey aktif maddenin potansiyel riski, önemi ve
miktarına bağlı olarak, bu ek 4.2.1’de belirtilmiş olan bilgi talep edilebilir. Bu bilgiyle ilgili
bir anlaşmazlık olduğu durumlarda, Bakanlıkça düzenleme yapılabilir.
4. Ek çalışmalar
4.1. Biyolojik parçalanabilirlik testleri
4.1.1. Ön adaptasyonu yapılmış ekim
Bu Yönetmeliğin ek -3’ünde tanımlanan testlerden herhangi biri söz konusu yüzey aktif
maddenin ön adaptasyonuyla ilgili olarak kanıt sağlanabilmesi için ön adaptasyonu yapılmı ş
ekimle beraber uygulanabilir.
4.1.2. Doğal Biyolojik Parçalanabilirlik Testleri
Aşağıda belirtilmiş olan testlerden en az bir tanesi yer alacaktır:
- Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal, Toksikolojik ve Ekotoksikolojik
Özelliklerinin Belirlenmesinde Uygulanacak Tes t Yöntemleri Hakkında Yönetmeliğin
yöntemi C.12 (Değiştirilmiş SCAS testi),
- Maddelerin ve Karışımların Fiziko-kimyasal, Toksikolojik ve Ekotoksikolojik Özelliklerinin
Belirlenmesinde Uygulanacak Tes t Yöntemleri Hakkında Yönetmeliğin yöntemi C.9 (Zahn-
Wellens testi).
Doğal biyolojik parçalanabilirlik testini geçememe, kalıcılık potansiyeline işaret eder ve bu
Yönetmeliğin 8 inci maddesinde ortaya koyulan kriterlerin istisnanın reddedilmesi için hiçbir
gerekçe olmadığını gösterdiği haller dışında, böyle bir yüzey aktif maddenin piyasaya arzının
yasaklanması için yeterli bir neden olarak gösterilebilir.
4.1.3. Aktive Edilmiş Çamur Simülasyonu Biyolojik Parçalanabilirlik Testleri
Aşağıda belirtilen testler kullanılacaktır:
- Maddelerin ve Karışımların Fiziko-kimyasal, Toksikolojik ve Ekotoksikolojik Özelliklerinin
Belirlenmesinde Uygulanacak Test Yöntemleri Hakkında Yönetmeliğin yöntemi C.10 (TS EN
ISO 11733'de öne sürülen çalışma şartlarındaki muhtemel değişikler dahil).
Aktive edilmiş çamur simülasyonu biyolojik parçalanabilirlik testini geçememe durumu atık
su arıtma ile metabolitlerin salınımı potansiyeline işaret eder, bu da daha kapsamlı bir risk
değerlendirmesi yapılması gereksinimi olduğunu gösterir.
4.2. Biyolojik parçalanma test çözeltilerinin toksisite testleri
Test çözeltilerine ilişkin sağlanacak olan toksisite bilgileri:
4.2.1. Kimyasal ve fiziksel bilgi, örneğin:
- metabolitin tanımı (ve elde edildiği analitik yöntem)
- Temel fiziksel ve kimyasal özelikler (su çözünürlüğü , Oktanol: Su bölünme katsayısı Log
Po/w, vs.)
4.2.2. Organizmalar üzerindeki etkisi. İyi laboratuvar uygulaması prensiplerine uygun olarak
yerine getirilecek testler.
Balık: Tavsiye edilen test Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal, Toksikolojik ve
Ekotoksikolojik Özelliklerinin Belirlenmesinde Uygulanacak Tes t Yöntemleri Hakkında
Yönetmelik C.1’de belirtilen testtir.
Daphnia (Su pi resi): Tavsiye edilen test Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal,
Toksikolojik ve Ekotoksikolojik Özelliklerinin Belirlenmesinde Uygulanacak Tes t
Yöntemleri Hakkında Yönetmelik C.2’de belirtilen testtir.
Alg (Su yosunları) : Tavsiye edilen test Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal,
Toksikolojik ve Ekotoksikolojik Özelliklerinin Belirlenmesinde Uygulanacak Tes t
Yöntemleri Hakkında Yönetmelik C.3’te belirtilen testtir.
Bakteriler: Tavsiye edilen test Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal, Toksikolojik ve
Ekotoksikolojik Özelliklerinin Belirlenmesinde Uygulanacak Test Yöntemleri Hakkında
Yönetmelik C.11’de belirtilen testtir.
4.2.3. Parçalanma
14
Biyotik: Tavsiye edilen test Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal, Toksikolojik ve
Ekotoksikolojik Özelliklerinin Belirlenmesinde Uygulanacak Test Yöntemleri Hakkında
Yönetmelik C.5’te belirtilen testtir.
Abiyotik: Tavsiye edilen test Maddelerin ve Karışımların Fiziko -kimyasal, Toksikolojik ve
Ekotoksikolojik Özelliklerinin Belirlenmesinde Uygulanacak Test Yöntemleri Hakkında
Yönetmelik C.7’de belirtilen testtir. Sağlanacak bilgi, biyo-konsantrasyon için metabolitlerin
potansiyelini ve onların sediment fazına ayrılmalarını da dikkate alacaktır.
Ayrıca bazı metabolitlerin endokrin bozma aktivitesine ned en olduğundan şüphelenilirse,
bunların olumsuz sonuç verme potansiyeli olup olmadığını tespit etmek ve bu olumsuz
sonuçları değerlendirmek için validasyonu yapılmış test yöntemlerinin kullanılması tavsiye
edilir.
Ek-5
İstisnayı Hak Etmiş Yüzey Aktif Maddelerin Listesi
Bu Yönetmeliğin ek-2’sinde şart koşulan testleri geçen ancak bu Yönetmeliğin ek-3’ünde şart
koşulan testleri geçemeyen aşağıdaki deterjan yüzey aktif maddeleri, bu Yönetmeliğin 6 ncı, 8
inci ve 9 uncu maddelerine uygun olarak istisna kabul edilerek, piyasaya arz edilebilir ve
aşağıda belirtilen limitlere uygun olarak kullanılabilir.
IUPAC
terminolojisindeki adı
EC numarası CAS numarası
Sınırlar
Alkoller, Yüzey Aktif
Madde (Guerbet),
C16-20, etoksilat,
n-butil eter(7-8 EO)
Yok (polimer) 147993-59-7 27 Haziran 2019 a kadar
aşağıdaki endüstriyel
uygulamalar için
kullanılabilir:
- Şişe yıkamasında,
- Yerinde temizlemede
(CIP),
- Metal temizliğinde
15
Ek-6
Yasaklı veya Kısıtlı Deterjan Yüzey Aktif Maddeleri Listesi
Aşağıdaki deterjan yüzey aktif maddelerin in, bu Yönetmeliğin hükümlerine uymadığı kabul
edilir.
IUPAC
terminolojisindeki adı
EC Numarası
CAS numarası
Sınırlar
16
Ek-6A
İçerikteki Fosfat ve Diğer Fosfor Bileşiklerine Dair Kısıtlamalar
Deterjan
Kısıtlamalar
Kısıtlamaların
geçerli olduğu tarih
1. Tüketicilere yönelik
çamaşır deterjanları
Sert suda Ek-7’nin B bölümünde belirtilen
standart çamaşır makinesi yükü için yıkama
sürecinin ana devrinde kullanılması tavsiye
edilen deterjan miktarında toplam fosfor
içeriği 0,5 gram'a eşit ya da daha fazla ise
piyasaya arz edilmez.
— ağır kir deterjanları olması durumunda
'normal kirli' kumaşlar için
— hassas kumaş deterjanları olması
durumunda 'az kirli' kumaşlar için
Yönetmeliğin
yayım tarihinden
1 yıl sonra
2. Tüketicilere yönelik
otomatik bulaşık
makinesi deterjanları
Ek-7’nin B bölümünde belirtilen standart
dozajda fosfor içeriği 0,3 gram'a eşit ya da
daha fazla ise piyasaya arz edilmez.
Yönetmeliğin
yayım tarihinden
1 yıl sonra
17
Ek-7
Etiketleme ve İçerik Veri Belgesi
A. İçeriğin etikette belirtilmesi
Halka satılan deterjanların ambalajlanmasında aşağıdaki etiketleme hükümleri uygulanır.
Aşağıdaki ağırlıkça yüzdelik oranları:
— % 5'ten az
— % 5 veya daha çok, ancak % 15’ten az,
— % 15 veya daha çok, ancak % 30’dan az,
— % 30 ve daha çok,
aşağıda listelenen ve ağırlıkça % 0.2’nin üzerinde bir konsantrasyonda eklenen bileşenlerin
içeriğini göstermek için kullanılacaktır:
— fosfatlar,
— fosfonatlar,
— anyonik yüzey aktif maddeler,
— katyonik yüzey aktif maddeler,
— amfoterik yüzey aktif maddeler,
— noniyonik yüzey aktif maddeler,
— oksijen bazlı ağartıcılar,
— klor bazlı ağartıcılar,
— EDTA ve tuzları,
— fenoller ve halojenli fenoller,
— para-diklorobenzen,
— aromatik hidrokarbonlar,
— alifatik hidrokarbonlar,
— halojenli hidrokarbonlar,
— sabun,
— zeolitler,
— polikarboksilatlar,
Aşağıdaki bileşen sınıfları eklenmeleri halinde, konsantrasyonları hesaba katılmaksızın
listelenir:
— enzimler,
— dezenfektanlar,
— optik parlatıcıları,
— parfümler.
Eklenmeleri halinde koruyucu maddeler konsantrasyonlarına bakılmaksızın, uygun
olduğunda 23/5/2005 tarihli ve 25823 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Kozmetik
Yönetmeliği kapsamında belirtilen ortak terminoloji kullanılarak listelenir.
Kozmetik Yönetmeliği ek -III’deki maddeler listesinde yer alan koku alerjenleri, ağırlıkça %
0,01’ini geçen konsantrasyonlarda eklenmesi halinde, Kozmetik Yönetmeliği ek-III’de teknik
gelişmelere adaptasyon nedeniyle sonradan eklenmiş olan diğer bütün koku alerjenlerinde
olduğu gibi, Kozmetik Yönetmeliğinin terminolojisi kullanılarak listelenir.
Bu Yönetmeli k Ek-7’nin D bölümünde belirtilen içerik listesin e ulaşılabilecek internet
sitesinin adresi ambalajın üzerinde belirtilir.
Endüstriyel ve kurumsal sektörde kullanılması amaçlanan ve halkın kullanımı na sunulmayan
18
deterjanlar için; teknik veri belgesi, malzeme güvenlik veri belgesi veya benzer şekildeki
belgeler aracılığı ile eş değer bilgilerin temin edilmesi halinde, yukarıda bahsi geçen
gerekliliklerin karşılanması zorunlu değildir.
B. Dozaj bilgilerinin etiketlenmesi
14 üncü maddenin beşinci fıkrası nda öngörüldüğü üzere, halka satılan deterjanların
ambalajlarında aşağıdaki etiketleme hükümleri uygulanır.
Tüketicilere yönelik çamaşır deterjanları
Çamaşır deterjanı olarak kullanılmak üzere, halka satılacak olan deterjanların ambalajlarında
aşağıdaki bilgiler yer almalıdır:
- Yumuşak, orta ve sert su sertlik dereceleri için; standart çamaşır makinesi yüküne uygun ve
bir (ana yıkama) veya iki kez (ön yıkama + ana yık ama) yıkama işlemlerini sağlayacak
şekilde mililitre veya gram cinsinden önerilen miktarlar ve/veya dozaj talimatları,
- 2,5 milimol CaCO3/L’ye tekabül eden orta sertlikte su ile ağır kir deterjanları
kullanıldığında ambalajın içeriği ile yıkanabilecek olan normal kirlilikteki kumaşların standart
çamaşır makinesi yükleri sayısı ile hassas kumaş deterjanları kullanıldığında ambalajın içeriği
ile yıkanabilecek olan az kirlilikteki kumaşların standart çamaşır makinesi yükleri sayısı,
- Ölçek kabı verildiği takdirde, kapasitesi mililitre veya gram olarak ifade edilir; yumuşak,
orta ve sert su sertlik derecelerinde yıkama yapmak için standart çamaşır makinesi yüküne
uygun olan deterjan dozunu gösteren işaretler belirlenir.
Çamaşır Deterjanlarının standart çamaşır makinesi yükleri ağır kir deterjanları için 4,5 kg
kuru kumaş ve hafif kir deterja nları için 2,5 kg kuru kumaş olarak belirlenmiştir. İmalatçı
özellikle kumaş bakımı ile ilgili, düşük ısıda yıkama, hassas elyaflar ve renkliler gibi hususları
ön plana çıkartmadığı sürece; deterjanın cinsi, ağır kir deterjanı olarak kabul edilir.
Tüketicilere yönelik otomatik bulaşık makinesi deterjanları
Otomatik bulaşık makinesi deterjanı olarak kullanılmak üzere, halka satılacak olan
deterjanların ambalajlarında aşağıdaki bilgiler yer almalıdır:
- Yumuşak, orta ve sert su sertlik dereceleri için gerektiğinde karşılık sağlayacak şekilde, tam
olarak yüklenmiş 12 kişilik bulaşık makinası içinde normal kirli bulaşıklar için ana yıkamada
gram ya da ml ya da tablet sayısı olarak ifade edilen standart dozaj.
C. İçerik Veri Belgesi
Aşağıdaki hükümler 12 nci maddenin üçüncü fıkrasında bahsedilen içerik veri belgesindeki
içerikler listesine uygulanır:
İçerik veri belgesi, deterjanın ve imalatçısının adını içerir.
Bütün içerikler, ağırlıkça azalan oranda listelenir ve liste aşağıda verilen ağırlıkça yüzdelik
sıralamasına göre bölünür:
- % 10 veya daha çok
- % 1 veya daha çok, ancak % 10’dan az
- % 0,1 veya daha çok, ancak % 1’den az
- % 0,1’den daha az
19
Yabancı maddeler içerik olarak sayılmaz.
“İçerik”, bir deterjanın bileşimine kasten eklenen sentetik veya doğal kaynaklı kimyasal
maddeler anlamına gelir. Bu ekin amacına uygun olarak; parfüm, esans yağı veya renk verici
madde yalnızca tek bir içerik maddesi olarak düşünülür ve bunların içindeki maddeleri n hiç
biri listelenmez. Ancak koku alerjenleri Kozmetik Yönetmeliği ek -III’deki maddeler
listesinde yer alıyor ise; bu alerjik koku maddelerinin deterjan içerisindeki toplam
konsantrasyonunun bu ekin A bölümünde belirtilen limiti geçmesi halinde, bu maddeler
listelenecektir.
Bileşime giren her bir içerik için; ortak kimyasal ad veya IUPAC ( Uluslararası Temel ve
Uygulamalı Kimya Birliği ) adı ve mevcut olduğunda INCI ( Uluslararası Kozmetik İçerik
Terminolojisi) adı, CAS numarası ve Avrupa Farmakope adı yazılır.
D. İçerik Listesinin Yayımlanması
İmalatçılar, aşağıdaki bilgiler dışında, yukarıda bahsedilen içerik veri belgesini internet
sitelerinde bulunduracaklardır:
- Ağırlıkça yüzde dağılımı hakkında bilgi talep edilmez.
- CAS numaraları talep edilmez.
- İçeriğindeki maddelerin adları, INCI terminolojisi veya bunun mevcut olmadığı durumda
Avrupa Farmakope adı yla verilir. Bu iki adlandırma da mevcut olmadığında, bunun yerine
ortak kimyasal ad veya IUPAC adı kullanılır. Pa rfüm için “parfüm” kelimesi ve renk verici
madde için “renk verici” kelimesi kullanılır. Parfüm, esans yağı veya renk verici madde
yalnızca tek bir içerik maddesi olarak düşünülür ve bunların içindeki maddelerin hiç biri
listelenmez. Ancak koku alerjenleri Kozmetik Yönetmeliği ek-III’deki maddeler listesinde yer
alıyor ise; bu koku alerjenlerinin deterjan içerisindeki toplam konsantrasyonunun bu ekin A
bölümünde belirtilen limiti geçmesi halinde, bu maddeler listelenecektir.
İnternet sitesine erişim, herhangi bir kısıtlama ya da şarta tabi olmayacak ve internet sitesinin
içeriği güncelliğini koruyacaktır. İnternet sitesi Komisyon’un Farmakos internet sitesine veya
INCI adları, Avrupa Farmakope adları ve CAS numaraları arasın da bir eşleşme tablosu
sağlamaya uygun olan başka bir internet sitesine bağlantı içerecektir.
Bu zorunluluk; teknik veri belgesi veya malzeme güvenlik veri belgesi mevcut olan
endüstriyel veya kurumsal deterjanlara ve endüstriyel veya kurumsal deterjan ların yüzey aktif
maddelerine uygulanmaz.
20
Ek-8
Test Yöntemleri ve Analitik Yöntemler
Aşağıdaki test ve analitik yöntemler, Bakanlık tarafından yürütülecek piyasadaki deterjanların
kontrol işlemlerinde uygulanır:
1. Referans yöntemi (doğrulama testi)
1.1. Tanım
Bu yöntem, şehir atık su arıtma işlemleri için tasarlanmış olan aktif çamur ve ikincil çökelme
sistemi için tanımlanan bir laboratuvar modelidir. TS EN ISO 11733'te belirtildiği şekilde bu
test yöntemine, geliştirilmiş modern işletme şartları uygulanabilir.
1.2. Ölçüm için gerekli ekipman
Ölçme işleminde, genel hatları Şekil 1’de ve ayrıntıları Şekil 2’de verilen küçük aktif çamur
tesisatı kullanılır. Ekipman, sentetik atık su için sentetik atık su deposu A, besleme ayar
pompası B, havalandırma kabı C, çöktürme kabı D, aktif çamuru tekrar beslemesi için hava
pompası E ve işlemden geçirilmiş atık sıvıyı depolamak için kap F’den oluşur.
A ve F kapları camdan veya uygun bir plastikten yapılmış olmalı ve en az yirmi dört litrelik
bir hacme sahip olmalıdır. B pompası, sentetik atık suyun, havalandırma kabına sabit bir
debide akışını sağlamalıdır; bu kap, normal işlem esnasında, üç litre sıvı karışım ihtiva eder. C
kabının koni şeklindeki taban kısmının üst bölgesinde asılı halde si nterlenmiş bir G
havalandırma kabı bulunur. Havalandırıcıdan geçirilen hava miktarı, H debi ölçeriyle sürekli
izlenmelidir.
1.3. Sentetik atık su
Deneyde, sentetik atık su kullanılır. Her bir litre çeşme suyu için, aşağıda belirtilen maddeler
çözülür:
- 160 mg pepton;
- 110 mg et ekstratı;
- 30 mg üre, CO(NH2)2;
- 7 mg sodyum klorür, NaCl;
- 4 mg kalsiyum klorür, CaCl2.2H2O;
- 2 mg magnezyum sülfat, MgSO4.7H2O;
- 28 mg dipotasyum hidrojen fosfat K2HPO4 ;
- ve 10 ± 1 mg yüzey aktif madde.
Sentetik atık su, kullanılacağı gün taze olarak hazırlanır.
1.4. Örneklerin hazırlanması
Başka maddeler katılmamış yüzey aktif maddeler, olduğu gibi deneye tabi tutulur. Sentetik
atık suyun hazırlanabilmesi için, yüzey aktif madde numunesinin aktif içeriğinin belirlenmesi
gereklidir (1.3).
1.5. Ekipmanın çalıştırılması
İlk olarak, C havalandırma kabı ve D çöktürme kabı sentetik atık su ile doldurulur. D kabının
yüksekliği, C havalandırma kabının hacmi üç litre olacak şekilde sabitlenir. Esas itibariyle
evsel kaynaklı atık suların işlendiği bir atık su arıtma tesisinden yeni alınmış, iyi kalitede 3
ml’lik ikinci kademe sıvı atığı sentetik atık suya ilave edilerek aşılama yapılır. Bu aşılama
sıvısı, numune alma ve uygulama işlemleri arasındaki dönemde aerobik şartlarda muhafaza
edilmelidir. Sonra, G havalandırıcısı, E hava pompası ve B besleme ayar pompası çalıştırılır.
21
Sentetik atık su, besleme debisi 1 litre/saat olacak şekilde, C havalandırma kabından geçirilir.
Bu şekilde, pis suyun C kabındaki ortalama bekleme süresi üç saate ayarlanmış olur.
Havalandırma hızı, C kabındaki karışım sürekli süspansiyon halinde kalacak ve çözünmüş
oksijen miktarı en az 2 mg/L olacak şekilde ayarlanır. Bu esnada, uygun yollarla köpüklenme
önlenmelidir. Aktif çamuru inhibe eden veya yüzey aktif madde içeren köpük önleyici
maddeler kullanılmamalıdır. E hava pompası, çöktürme kabındaki aktif çamur, C
havalandırma kabına sürekli ve düzenli olarak tekrar beslenecek şekilde ayarlanır. C
havalandırma kabının üst kısmında, D çökt ürme kabının tabanında veya dolaşım hattında
birikmiş çamur, fırça veya başka uygun bir yöntem ile günde en az bir defa kazınarak
dolaşıma verilmelidir. Çamurda çökelme durduğunda, 2 ml’lik bölümler halinde % 5’lik
demir klorür çözeltisi ilave edilerek yo ğunluğu arttırılabilir; gerektiğinde, bu işlem tekrar
edilir.
D çöktürme kabından taşan atık sıvı 24 saat müddetle F kabında toplanır ve çok iyi
karıştırıldıktan sonra numune alınır. Bu işlemi takiben F kabı dikkatlice temizlenir.
1.6. Ölçme ekipmanının kontrolü
Sentetik atık suyun (mg/L cinsinden) yüzey aktif madde muhtevası, kullanımdan hemen önce
tayin edilmelidir.
24 saat süreyle F kabında toplanmış bulunan sıvıdan alınan numunenin (mg/L cinsinden)
yüzey aktif madde muhtevası, hiç beklenilmeden, ayn ı yöntemle analitik olarak tayin edilir.
Tayin hemen yapılamayacaksa, numuneler tercihen dondurularak korunmalıdır. Yüzey aktif
madde konsantrasyonları 0,1 mg/L yaklaşımla belirlenmelidir.
Prosesin verimliliğini kontrol amacıyla, F kabında toplanan cam elyaftan geçirilmiş atık
sıvının ve A kabındaki filtrelenmiş sentetik atık suyun kimyasal oksijen ihtiyacı (COD) veya
çözünmüş organik karbon (DOC) muhtevası haftada en az iki defa tayin edilir.
Şekil 3’te görüldüğü gibi, ön işlem periyodu sonunda, yüzey aktif maddedeki günlük
parçalanabilirlik değerleri düzenli hale geldiğinde, DOC veya COD değerlerindeki azalma
hemen hemen sıfıra inmelidir.
Havalandırma kabındaki aktif çamur içinde asılı halde bulunan katıların kuru madde
muhtevası g/L cinsinden haftad a iki defa tayin edilmelidir. Kuru madde muhtevası 2,5
g/L’den fazla ise, çamurun bir bölümü alınmalıdır.
Parçalanma deneyi, oda sıcaklığında yapılır. Ancak, sıcaklık kararlı durumda olmalı ve 19 –24
°C aralığında tutulmalıdır.
1.7. Biyolojik parçalanabilirliğin hesaplanması
Yüzey aktif maddenin parçalanma yüzdesi, günlük olarak, sentetik atık suyun ve F kabında
toplanan sıvının mg/L cinsinden yüzey aktif madde muhtevası temel alınarak hesaplanmalıdır.
Elde edilen parçalanabilirlik değerleri, Şekil 3’te gösterildiği gibi grafiğe geçirilir.
Yüzey aktif maddenin parçalanabilirliği, parçalanmanın düzenli olduğu ve donanımın
problemsiz olarak çalıştığı sürece, ön işlem ve yeni ortama alıştırılma periyodunu takip eden
yirmi bir gün ve üzeri sürede elde edile n değerlerin aritmetik ortalaması olarak
hesaplanmalıdır. Ön işlem periyodu, hiç bir durumda altı haftayı geçmemelidir.
22
Günlük parçalanma değerleri % 0,1 yaklaşımla hesaplanmalı, ancak nihai değer en yakın tam
sayıya yuvarlatılarak verilmelidir.
Bazı durumlarda, numune alma sıklığı azaltılabilir, ancak ortalama değerin hesaplanmasında,
ön işlem periyodundan sonra gelen yirmi bir günlük dönem boyunca alınmış en az on dört
adet numune kullanılmalıdır.
2. Biyolojik parçalanabilirlik testlerinde anyonik yüzey aktif maddelerinin tayini
2.1. Prensip
Tayin yöntemi, boyar özelliklere sahip katyonik metilen mavisinin, anyonik yüzey aktif
maddelerle(MBAS) reaksiyona girerek kloroformla ekstrakte edilebilen mavi renkli tuzlar
oluşturması prensibine dayanır. G irişimleri önlemek için, önce alkali çözeltiyle muamele
edildikten sonra asidik metilen mavisi çözeltisi ile ekstraksiyon yapılır. Ayrılan organik fazın
absorbansı, absorpsiyonun maksimum olduğu 650 nm dalga boyunda fotometrik olarak
ölçülür.
2.2. Reaktifler ve ekipmanlar
2.2.1. Tampon çözelti, pH 10
Bu çözelti, analitik saflıkta 24 g sodyum bikarbonat ( NaHCO3) ve analitik saflıkta 27 g susuz
sodyum karbonatın ( Na2CO3 ) deiyonize su içinde çözülmesi ve çözeltinin deiyonize su ile
1000 ml’ye seyreltilmesiyle hazırlanır.
2.2.2. Nötral metilen mavisi çözeltisi
Analitik saflıkta 0.35 g metilen mavisi deiyonize su içinde çözülür ve deiyonize su ile 1000
ml’ye seyreltilir. Çözelti, kullanımdan en az 24 saat önce hazırlanmalıdır . Kloroforma karşı
ölçülen şahit kloroform fazının absorbansı, 650 nm dalga boyunda her 1 cm optik yol için
0.015’i geçmemelidir.
2.2.3. Asidik metilen mavisi çözeltisi
Analitik saflıkta 0,35 g metilen mavisi 500 ml deiyonize su içinde çözülür ve 6,5 ml sülfürik
asit (d=1,84 g/ml) ile karıştırılır. Çözelti, deiyonize su ile 1000 ml’ye seyreltilir. Çözelti
kullanımdan en az 24 saat önce hazırlanmalıdır. Kloroforma karşı ölçülen şahit kloroform
fazının absorbansı, 650 nm dalga boyunda her 1 cm optik yol için 0.015’i geçmemelidir.
2.2.4. Kloroform (triklormetan), analitik saflıkta, yeni damıtılmış
2.2.5. Dodesil benzen sülfonik asit metil esteri
2.2.6. Potasyum hidroksit (KOH) çözeltisi, 0,1 M, Etanolde çözülerek hazırlanmış
2.2.7. Etanol C2H5OH, saf
2.2.8. Sülfürik asit H2SO4,çözeltisi, 0,5 M
2.2.9. Fenolftalein çözeltisi
Bu çözelti, 1 g fenolftaleinin 50 ml etanol içinde çözülür ve sürekli karıştırarak içine 50 ml
deiyonize su ilave edilir. Çökelek oluşursa, süzülerek ayrılır.
2.2.10. Metanol hidroklorik asit :250 ml hidroklorik asit (analitik saflıkta) ve 750 ml
metanol
23
2.2.11. Ayırma hunisi, 250 ml’lik
2.2.12. Ölçülü balon, 50 ml’lik
2.2.13. Ölçülü balon, 500 ml’lik
2.2.14. Ölçülü balon, 1.000 ml’lik
2.2.15. Balon, 250 ml’lik, yuvarlak dipli, rodajlı bir cam tapası bulunan, geri soğutuculu;
kaynama taşları
2.2.16. pH metre
2.2.17. Fotometre, 650 nm’de ölçüm yapmak için, (1-5) cm hücreleri bulunan
2.2.18. Kalitatif süzgeç kâğıtları
2.3. İşlem
Analize tabi tutulacak numuneler, köpük seviyesinden alınmamalıdır.
Analizlerde kullanılacak ekipmanlar su ile iyice yıkandıktan sonra, kullanılmadan önce,
metanollü hidroklorik asit (2.2.10) ve arkasından deiyonize su ile çok iyi durulanır.
Aktif çamur tesisine giren ve çıkan sıvılardan alınan numuneler hiç bekletilmeden süzülür. İlk
100 ml’lik süzüntüler atılır.
Bilinen hacimde numune, gerekirse nötralleştirilerek, 250 ml’lik ayı rma hunisine (2.2.11)
alınır. Numune miktarı 20 -150 g MBAS içermelidir. MBAS muhtevası düşük olan
numunelerde, numune hacmi 100 ml’ye kadar artırılabilir. Numune hacmi 100 ml’den az ise,
numune deiyonize su ile 100 ml’ye kadar seyreltilir. Numuneye, 10 ml tampon çözeltisi
(2.2.1), 5 m l nötral metilen mavisi çözeltisi (2.2.2) ve 15 ml kloroform (2.2.4) ilâve edilir.
Karışım, çok şiddetli olmamak kaydıyla, 1 dakika süreyle düzenli bir şekilde çalkalanır. Faz
ayrılmasından sonra, kloroform tabakası, içinde 110 ml deiyonize su ve 5 ml as idik metilen
mavisi çözeltisi (2.2.3) bulunan ikinci bir ayırma hunisine alınır. Karışım 1 dakika süreyle
çalkalanır. Kloroform tabakası, önceden temizlenmiş ve kloroform ile ıslatılmış bulunan bir
cam pamuğu yerleştirilmiş huniden geçirilerek ölçülü balona (2.2.12) alınır.
Alkali ve asidik çözeltiler, ikinci ve üçüncü ekstraksiyonlarda 10’ar ml kloroform kullanılarak
üç kez ekstrakte edilir. Birleştirilen kloroform ekstraktları aynı cam pamuk yerleştirilmiş
huniden süzülür ve cam pamuk yerleştirilmiş h uninin yıkanmasında kullanılan kloroformla
balonun 50 ml çizgisine (2.2.12) tamamlanır. Kloroform çözeltisinin absorbansı, 1 -5 cm
hücrelere sahip fotometre (2.2.17) ile 650 nm dalga boyunda kloroforma karşı ölçülür. Bütün
işlemler süresince bir şahit deney yapılır.
2.4. Kalibrasyon grafiği
Standart madde dodesil benzen sülfonik asit metil esteri (tetrapropilen tipinde, molekül
ağırlığı=340) çözeltisinden potasyum tuzu ile sabunlaştırıldıktan sonra bir kalibrasyon
çözeltisi hazırlanır. MBAS içeriği, Sodyum dodesil benzen sülfonat (molekül ağırlığı=348)
olarak hesaplanır.
Tartım kabı kullanılarak, 400-450 mg Dodesil benzen sülfonik asit metil esteri (2.2.5) 0.1 mg
duyarlılıkla tartılır ve yuvarlak tabanlı balona alınır ve içine 50 ml etanollü potasyum
24
hidroksit çözeltisi (2.2.6) ile bir kaç kaynama taşı konur. Geri soğutucu takılır ve karışım bir
saat müddetle kaynatılır. Soğutulduktan sonra, geri soğutucu ve traşlanmış cam bağlantı
yaklaşık 30 ml etanol ile balon içine yıkanır. Çözelti, renksiz hale gelin ceye kadar
fenolftalein indikatörüne karşı sülfürik asit ile titre edilir. Çözelti daha sonra 1000 ml’lik
ölçülü balona (2.2.14) aktarılır, işaret çizgisine kadar deiyonize su ile seyreltilir ve karıştırılır.
Hazırlanan bu stok yüzey aktif madde çözeltis inin bir kısmı tekrar seyreltilir. Bunun için,
çözeltiden 25 ml’lik bir kısım alınır, 500 ml’lik ölçülü balona (2.2.13) aktarılır, deiyonize su
ile işaret çizgisine kadar seyreltilir ve karıştırılır.
Bu standart çözeltinin 1 ml’sinde,
20000
023,1Ex mg MBAS bulunur.
E: mg cinsinden numunenin ağırlığıdır.
Kalibrasyon grafiğinin hazırlanabilmesi için, standart çözeltiden 1 ml, 2 ml, 4 ml, 6 ml ve 8
ml’lik kısımlar alınır ve her biri deiyonize su ile 100 ml’ye seyreltilir ve dah a sonra 2.3’te
verilen işlem, şahit deney işlemi dahil olmak üzere, uygulanır.
2.5. Sonuçların hesaplanması
Numunenin anyonik yüzey aktif madde (MBAS) miktarı kalibrasyon grafiğinden (2.4)
okunur. Numunenin MBAS içeriği aşağıdaki gibi hesaplanır:
V
mgMBASx1000
= MBAS mg/L
Burada;
V: Kullanılan numunenin ml cinsinden hacmidir.
Sonuçlar, Sodyum dodesil benzen sülfonat (MA: 348) olarak verilir.
2.6 Sonuçların gösterilmesi
Sonuçlar 0.1 yaklaşımla MBAS mg/L cinsinden ifade edilir.
3. Biyolojik parçalanılabilirlik deney sıvılarında noniyonik yüzey aktif madde tayini
3.1. Prensip
Yüzey aktif maddeler deriştirilir ve gaz ayırma yöntemi ile izole edilir. Kullanılan
numunedeki noniyonik yüzey aktif madde miktarı 250-800 µg aralığında olmalıdır.
Ayrılan yüzey aktif madde etil asetatta çözülür.
Faz ayrılmasından ve çözücünün buharlaştırılmasından sonra, noniyonik yüzey aktif madde,
modifiye Dragendorff reaktifi ( KBiI4+BaCl2+buzlu asetik asit) ihtiva eden sulu çözelti içinde
çöktürülür.
Çökelek sü zülür, buzlu asetik asit ile yıkanır ve amonyum tartarat çözeltisinde çözünür.
Çözeltideki bizmut, bir parlak platin indikatör elektrot ve bir kalomel veya gümüş/gümüş
klorür referans elektrot kullanılarak, pH değeri 4 -5 arasında tutulan bir
pirolidinditiyokarbamat çözeltisi ile potansiyometrik olarak titre edilir. Bu yöntem, 6 -30
aralığında alken oksit grupları ihtiva eden noniyonik yüzey aktif maddelere uygulanır.
Titrasyon sonucu elde edilen değer, ampirik faktör 54 ile çarpılarak, noniyonik yüzey ak tif
25
madde derişimi, standart referans madde olarak alınan 10 mol etilen oksitli nonilfenol (NP 10)
cinsinden ifade edilir.
3.2. Reaktifler ve ekipman
Reaktiflerin hazırlanmasında sadece deiyonize su kullanılmalıdır.
3.2.1. Saf etil asetat, yeni damıtılmış.
3.2.2. Sodyum bikarbonat (NaHCO3), analitik saflıkta
3.2.3. Hidroklorik asit çözeltisi [20 ml derişik hidroklorik asit su ile 1000 ml ye tamamlanarak
hazırlanır]
3.2.4. Metanol, analitik saflıkta, yeni damıtılmış ve cam şişede muhafaza edilen.
3.2.5. Bromkrezol moru; 100 ml metanolde 0.1 g
3.2.6. Çöktürme reaktifi: Çöktürme reaktifi, iki kısım A çözeltisi ile bir kısım B çözeltisinin
karıştırılması ile hazırlanır. Karışım, kahverengi bir şişede muhafaza edilmeli ve
karıştırıldıktan sonra bir hafta içinde kullanılmalıdır.
3.2.6.1. A çözeltisi
Analitik saflıkta 1.7 g bizmut nitrat ( BiONO3.H2O), 20 ml buzlu asetik asitte çözülür ve
su ile 100 ml’ye tamamlanır. Ayrı bir kapta, analitik saflıkta 65 g potasyum iyodür 200
ml suda çözülür. Bu iki çözelti 1000 ml’lik ölçülü bir balonda karıştırılır, üzerine 200
ml buzlu asetik asit (3.2.7) ilâve edilir ve su ile 1000 ml’ye tamamlanır.
3.2.6.2. B çözeltisi
Analitik saflıkta 290 g baryum klorür ( BaCl2.2H2O) suda çözülerek 1000 ml ye
tamamlanır.
3.2.7. Buzlu asetik asit, % 99-100’lük (daha düşük konsantrasyonlar arzu edilmez).
3.2.8. Amonyum tartarat çözeltisi: Analitik saflıkta 12,4 g tartarik asit ile analitik saflıkta 12,4
ml amonyak çözeltisi (d=0,910 g/ml) karıştırılır ve su ile 1000 ml’y e tamamlanır (eşdeğer
miktarda analitik saflıkta amonyum tartarat da kullanılabilir).
3.2.9. Amonyak çözeltisi, seyreltik: Analitik saflıkta 40 ml derişik amonyak çözeltisi
(d=0,910 g/ml) su ile 1000 ml’ye tamamlanır.
3.2.10. Standard asetat tampon ç özeltisi: Analitik saflıkta 40 g katı sodyum hidroksit bir
beherde suyla çözülerek 500 ml ye tamamlanır ve soğutulur. Çözeltiye 120 ml buzlu asetik
asit (3.2.7) ilâve edilir. İyice karıştırılır, soğutulur ve 1000 ml’lik ölçülü balona aktarılır.
İşaret çizgisine kadar su ile tamamlanır.
3.2.11. Pirolidinditiyokarbamat çözeltisi (karbat çözeltisi olarak bilinir): 103 mg sodyum
pirolidinditiyokarbamat (C5H8NNaS2.2H2O) yaklaşık 500 ml suda çözülür, analitik saflıkta 10
ml n-amil alkol ve analitik saflıkta 0 .5 g sodyum bikarbonat ( NaHCO3) ilâve edilir ve su ile
1000 ml’ye tamamlanır.
3.2.12. Bakır sülfat çözeltisi (3.2.11’in standardizasyonu için)
26
STOK ÇÖZELTİ:
Analitik saflıkta 1.249 g bakır sülfat (CuSO 4.5H2O) 50 ml 0,5 M sülfürik asit çözeltisi ile
karıştırılır ve su ile 1000 ml’ye tamamlanır.
STANDARD ÇÖZELTİ:
50 ml stok çözelti, 10 ml 0.5 M sülfürik asit (H 2SO4) ile karıştırılır ve su ile 1000 ml’ye
tamamlanır.
3.2.13. Sodyum klorür, analitik saflıkta.
3.2.14. Gaz ayırma cihazı (Bkz. Şekil 5)
Sinterlenmiş diskin çapı, silindirin iç çapı ile aynı büyüklükte olmalıdır.
3.2.15. Ayırma hunisi, 250 ml’lik.
3.2.16. Manyetik karıştırıcı, 25-30 mm’lik bir magneti bulunan.
3.2.17. Gooch krozesi, Tip G 4, delikli tabanının çapı 25 mm olan.
3.2.18. Cam elyaf süzgeç kağıtlar, daire şeklinde, daire çapı 27 mm ve lif çapı 0.3-1,5 m olan.
3.2.19. Süzme erlenleri, iki adet, 250 ml ve 500 ml’lik, adaptörlü ve lastik tapalı.
3.2.20. Potansiyometre, kaydedicili, ölçme aralığı 250 mV olan, parlak platin ind ikatör
elektrodu ve kalomel veya gümüş/gümüş klorür referans elektrodu bulunan, 20 -25 ml
kapasiteli bir otomatik büreti veya alternatif olarak manuel donanımı bulunan.
3.3. Yöntem
3.3.1. Yüzey aktif maddelerin ayrılması ve konsantrasyonu
Numune çözeltisi bir kalitatif süzgeç kağıdından süzülür. Süzüntünün ilk 100 ml’lik kısmı
atılır.
Önceden etil asetat ile çalkalanmış ayırma cihazı içine, 250 -800 g arasında noniyonik yüzey
aktif madde bulunacak miktarda numune konur.
Ayrılmayı kolaylaştırmak için 100 g sodyum klorür ve 5 g sodyum bikarbonat ilave edilir.
Numune hacmi 500 ml’den fazla ise, bu tuzlar ayırma cihazına katı halde konur ve azot veya
hava geçirilerek çözülür.
Daha küçük hacimli bir numune kullanılmış ise, tuzlar önce 400 ml suda çözülür v e daha
sonra ayırma cihazına ilave edilir.
Cihaza, önce üst musluk seviyesine kadar su ilave edilir.
Suyun üzerine dikkatlice 100 ml etil asetat eklenir.
Gaz (azot veya hava) hattındaki yıkama şişesine 2/3’üne kadar etil asetat konur.
Cihazdan 30-60 L/h akış hızı altında gaz geçirilir; bir akış ölçer kullanılması tavsiye edilir .
Havalandırma hızı başlangıçta yavaş yavaş arttırılır. Daha sonra gaz akışı, faz ayırımının
belirgin bir şekilde görüleceği ve fazların birbirleriyle karışmasının ve sudaki e til asetat
27
çözeltisinin en az olacağı biçimde ayarlanır. 5 dakika sonra gaz akışı durdurulur.
Organik fazın hacminde sudaki çözeltisi sebebiyle % 20’den fazla bir azalma olur ise, gaz
akışı dikkatlice ayarlanarak ayırma işlemi tekrarlanır.
Organik faz a yırma hunisine alınır. Ayırma hunisinde bulunabilecek bir kaç ml su, gaz
ayırma cihazına geri alınır. Etil asetat fazı, kuru kalitatif süzgeç kağıdından 250 ml’lik behere
süzülür.
Gaz ayırma cihazına 100 ml daha etil asetat konur ve 5 dakika müddetle te krar azot veya hava
geçirilir. Organik faz ilk ayırmada kullanılan ayırma hunisine alınır, sulu faz atılır ve organik
faz, ilk etil asetat kısmının süzüldüğü süzgeçten süzülür. Ayırma hunisi ve süzgeç 20 ml etil
asetat ile çalkalanır.
Etil asetat ekstrak tı bir su banyosunda (çeker ocak içinde) kuruluğa kadar buharlaştırılır.
Buharlaştırmayı arttırmak için, çözeltinin yüzeyi üzerinden hafif bir hava akımı geçirilir.
3.3.2. Çöktürme ve süzme
3.3.1’de elde edilen kuru kalıntı 5 ml metanolde çözülür, 40 ml su ve 0.5 ml seyreltik
hidroklorik asit (3.2.3) ilave edilir ve karışım manyetik karıştırıcı ile karıştırılır.
Bu çözeltiye ölçme silindirinden 30 ml çöktürme reaktifi (3.2.6) ilave edilir. Çözelti sürekli
karıştırılarak çökelti oluşturulur. 10 dakikalık bir karıştırma işleminden sonra çözelti en az 5
dakika müddetle kendi halinde bekletilir.
Karışım tabanı cam elyaf süzgeç kağıdı ile kaplanmış bir Gooch krozesinden süzülür. Önce
süzgeç kâğıdındaki kalıntı, vakum uygulanarak 2 ml buzlu asetik asit ile yıkanır. Daha sonra
beher, magnet ve kroze, 40-50 ml buzlu asetik asit ile yıkanır. Çökeltiden hazırlanacak çözelti
titrasyon için aynı behere alınacağından ve kalan çökelti daha sonra çözüleceği için, beher
çeperlerine yapışmış çökeltinin kantitatif olarak alınması önemli değildir.
3.3.3. Çökeltiden çözelti hazırlanması
Süzgeç krozesindeki çökeltiye 10’ar ml’lik kısımlar halinde üç sefer (yaklaşık 80 0C) sıcak
amonyum tartarat çözeltisi (3.2.8) ilâve edilir ve çökelti çözülür. Daha sonra her bir tartarat
çözeltisi birkaç dakika krozede bekletilir ve vakumlu filtreden geçirilerek balona toplanır.
Süzme erlenindeki süzüntü çöktürme işleminin yapıldığı behere alınır. Kalan çökeltinin
çözünmesi için beherin çeperleri 20 ml tartarat çözeltisi ile çalkalanır.
Kroze, adaptör ve süzme erleni 150-200 ml su ile yıkanır, yıkama suları çökelti için kullanılan
behere ilâve edilir.
3.3.4. Titrasyon
Çözelti, manyetik karıştırıcı (3.2.16) ile karıştırılır, bir kaç damla bromkrezol moru (3.2.5) ve
renk menekşeye dönüşünceye kadar seyreltik amonyak çözeltisi (3.2.9) ilâve edilir (Çözelti,
asitle yıkanma sebebiyle hafifçe asidiktir).
Çözeltiye daha sonr a 10 ml standart asetat tampon çözeltisi (3.2.10) ilâve edilir, elektrotlar
daldırılır ve büret ucu çözeltiye daldırılmış olarak standart karbat çözeltisi (3.2.11) ile
potansiyometrik olarak titre edilir.
Titrasyon hızı 2 ml/dakika’yı geçmemelidir.
28
Dönüm noktası, titrasyon eğrisinin iki kanadının kesiştiği noktadır.
Zaman zaman, titrasyon eğrisinin dönüm yerinde düzleşme görülebilir; bu durum, plâtin
elektrodun dikkatlice temizlenmesi ile (zımpara kağıdı kullanılarak) önlenebilir.
3.3.5. Şahit deneyler
Aynı zamanda, 3.3.2’de belirtilen işlemlere uygun olarak, 5 ml metanol ve 40 ml su
kullanılarak yukarıda belirtilen işlemlerin tamamı uygulanarak bir şahit deney yapılır.
Titrasyonda harcanan standart karbat çözeltisi miktarı 1 ml’yi aşmamalıdır, aks i takdirde
kullanılan reaktiflerin (3.2.3, 3.2.7, 3.2.8, 3.2.9, 3.2.10), özellikle ağır metal içeriği açısından,
saflığından şüphe duyulur ve bu durumda, reaktiflerin değiştirilmesi gerekir. Şahit deney
sonucu, nihai sonuçların hesaplanmasında göz önüne alınmalıdır.
3.3.6. ‘Karbat çözeltisi’ faktörünün kontrolü
Karbat çözeltisi için faktör tayini, çözeltinin kullanılacağı gün yapılmalıdır. Bu amaçla, 10 ml
bakır sülfat çözeltisi (3.2.12), 100 ml su ve 10 ml standart asetat tampon çözeltisi (3.2.10)
ilavesinden sonra karbat çözeltisi ile titre edilir. Kullanılan miktar a (ml) ise faktör f,
aşağıdaki gibi hesaplanır:
f =
a
10
ve bütün titrasyon sonuçları bu faktörle çarpılmalıdır.
3.4. Sonuçların hesaplanması
Her noniyonik yüzey aktif maddenin, bileşimine ve özellikle de alken oksit zincirinin
uzunluğuna bağlı olarak farklı bir faktör değeri vardır. Noniyonik yüzey aktif madde derişimi,
standart madde olarak kabul edilen 10 etilen oksit birimli bir nonilfenol (NP 10) cinsin den
ifade edilir. Nonilfenol için dönüşüm faktörü 0.054’tür.
Bu faktör kullanılarak, numunede bulunan noniyonik aktif madde miktarı, NP 10 eşdeğer mg
olarak, aşağıdaki formülle verilir:
054,0xfxcb
= NP 10 eşdeğer mg noniyonik yüzey aktif madde miktarı
Burada;
b = numune için harcanan 'karbat çözeltisi' hacmi, ml,
c = şahit deneyde harcanan 'karbat çözeltisi' hacmi, ml,
f = 'karbat çözeltisinin' faktörüdür.
3.5. Sonuçların gösterilmesi
Tayin sonucu 0.1 mg/L NP 10 yaklaşımla, mg/L NP 10 cinsinden verilir.
4- Deneye tabi tutulacak anyonik yüzey aktif maddelerin ön işlemden geçirilmesi
4.1. Ön işlem notları
4.1.1. Numunelerin işlemden geçirilmesi
Referans yönteminde (doğrulama testi) birincil biyolojik parçalanabilirliğin tayininden önce,
aniyonik yüzey aktif maddelere ve formüle edilmiş deterjanlara uygulanacak işlem aşağıdaki
çizelgede belirtilmiştir:
29
Ürünler İşlem
Anyonik yüzey aktif maddeler Yok
Formüle edilmiş deterjanlar Önce alkolle ekstrakte edilir ve daha sonra, iyon
değiştirme işlemi ile anyonik yüzey aktif maddeler
ayrılır.
Alkolle ekstraksiyon yapılmasının nedeni, ticari ürünlerde bulunan ve bazı durumlarda
biyolojik parçalanabilirliği bozabileceği düşünülen inorganik ve çözünmeyen maddeleri
uzaklaştırmaktır.
4.1.2. İyon değiştirme işlemi
Doğru bir biyolojik parçalanabilirlik deneyinin yapılabilmesi için, anyonik yüzey aktif
maddelerin sabundan, noniyonik ve katyonik yüzey aktif maddelerden izole edilmesi ve
ayrılması gerekir.
Bu işlem, kademeli elusyon için uygun eluant ve kaba gözenekli değiştirici reçine kullanılarak
iyon değiştirme tekniği ile gerçekleştirilir. Bu şekilde, sabun, anyonik ve non yonik yüzey
aktif maddeler tek bir işlemle izole edilebilir.
4.1.3. Analitik kontrol
Homojenleştirme işleminden sonra, sentetik deterjandaki anyonik yüzey aktif madde derişimi,
MBAS analitik yöntemine göre belirlenir. Sabun muhtevası uygun bir analitik yöntemle tayin
edilir.
Biyolojik parçalanabilirlik deneyleri için gerekli olan fraksiyonların hazırlanmasında ihtiyaç
duyulan miktarların hesaplanabilmesi için, üründe bu analizin yapılması gereklidir.
Yüzey aktif maddelerin kantitatif olarak ekstrakte edilmesine gerek yoktur; ancak, anyonik
yüzey aktif maddelerin en az % 80’i ekstrakte edilmelidir. Genellikle, ekstrakte edilen madde
oranı % 90 veya daha fazladır.
4.2. Prensip
Homojen bir deterjan numunesinden (toz, krem ve sıvı şeklinde) etanolle ekstraksiyon yoluyla
sentetik deterjanda bu lunan yüzey aktif maddeler, sabun ve alkolde çözünebilen diğer
bileşenler elde edilir.
Etanol ekstraktı kuruluğa kadar buharlaştırılır, izopropanol/su karışımında çözülür ve elde
edilen çözelti, 50 °C’ye ısıtılmış ku vvetli asidik katyon değiştirici / iri gözenekli anyon
değiştiriciden geçirilir. İşlemin bu sıcaklıkta yapılmasının sebebi, asidik ortamda bulunması
muhtemel yağ asitlerinin çökelmesini önlemektir.
Deterjanda olabilecek noniyonik yüzey aktif maddeler çözeltidedir.
Sabunlaşmış yağ asitleri, CO2 içeren etanol ekstraksiyonu ile ayrılır. Anyonik yüzey aktif
maddeler, izopropanol ve su karışımında hazırlanmış amonyum bikarbonat çözeltisi ile
amonyum tuzları olarak elde edilir. Parçalanabilirlik deneylerinde bu amonyum tuzları
kullanılır.
Biyolojik parçalanabilirlik deneyini ve analitik işlemi bozabilecek katyonik yüzey aktif
30
maddeler, anyon değiştirici üzerine yerleştirilmiş katyon değiştirici tarafından tutularak
uzaklaştırılır.
4.3. Kimyasallar ve ekipman
4.3.1. Deiyonize su
4.3.2. Etanol (C2H5OH), % 95’lik (v/v) (Metil etil keton veya metanole denature edici madde
olarak izin verilebilir)
4.3.3.İzopropanol/ su karışımı, (50/50 v/v);
- hacimce 50 birim izopropanol (CH3CHOH.CH3) ile
- 50 birim su (4.3.1)
4.3.4. Karbondioksitli Etanol çözeltisi (yaklaşık % 0,1 CO2 içeren): Etanol (4.3.2) içerisinden
sinterlenmiş bir tüp yardımıyla 10 dakika süreyle CO 2 gazı geçirilerek. Sadece yeni
hazırlanmış çözeltiler kullanılmalıdır.
4.3.5. Amonyum bikarbonat çözeltisi, (60/40 v/v): Bu çözelti 0,3 mol amonyum bikarbonatın
(NH4HCO3), hacimce 60 birim izopropanol ve 40 birim su (4.3.1) içeren 1000 ml’lik bir
karışım içinde çözülmesiyle hazırlanır.
4.3.6. Katyon değiştirici (KAT), kuvvet li asidik, alkole dayanıklı, (tane boyu 50 –100 mesh
olan).
4.3.7. Anyon değiştirici (AAT), kaba gözenekli, Merck Lewatit MP 7080 (tane boyu 70 -150
mesh) veya eşdeğeri.
4.3.8. Hidroklorik asit (HCl) çözeltisi, % 10’luk (w/w).
4.3.9. Balon; 2000 ml’lik, dibi yuvarlak, traşlanmış cam tapalı, geri soğutuculu.
4.3.10. Süzgeç kâğıdı için (ısıtılabilir) 90 mm çapında nuçe hunisi;
4.3.11 Nuçe erleni; 2000 ml’lik.
4.3.12. İyon değiştirici kolonlar; ısıtma ceketli ve musluklu, iç tüpünün ç apı 60 mm ve
yüksekliği 450 mm olan (Bkz. Şekil 4).
4.3.13. Su banyosu
4.3.14. Vakumlu etüv
4.3.15. Termostat
4.3.16. Döner kurutucu
4.4. Ekstraktın hazırlanması ve anyonik yüzey aktif maddelerin ayrılması
4.4.1. Ekstraktın hazırlanması
31
Biyolojik parçalanabilirlik deneyi için gerekli olan yüzey aktif madde miktarı yaklaşık 50 g
MBAS ‘tır.
Ekstrakte edilecek ürün miktarı, normal şartlarda, 1000 g’ı geçmez; ancak, yeteri kadar
ekstrakt elde edilebilmesi için ilâve numune kullanımı gerekebilir. Kola ylık açısından,
parçalanma deneyi için ekstrakt hazırlamakta kullanılacak ürün miktarı 5000 g’la
sınırlandırılmalıdır.
Deneyimler, büyük miktarlarda çalışılarak tek bir ekstraksiyon yapmak yerine, küçük
miktarlarda ancak fazla sayıda ekstraksiyon yapmanın daha avantajlı olduğunu göstermiştir.
Belirtilen iyon değiştirici miktarlar, 600 -700 mmol yüzey aktif madde ve sabunla çalışılacak
şekilde tasarlanmıştır.
4.4.2. Alkolde çözünebilen bileşenlerin izole edilmesi
Analize tabi tutulacak sentetik deterjandan 250 g alınır, 1250 ml etanol içine ilave edilir,
karışım kaynama noktasına kadar ısıtılı r ve sürekli karıştırılmak suretiyle bir saat müddetle
geri soğutucu altında kaynatma işlemine devam edilir. Sıcak alkollü çözelti, sıcaklığı 50
°C’de tutulan kaba gözenekli nuçe hunisinden hızla süzülür. Balon ve nuçe hunisi yaklaşık
200 ml sıcak etanol ile yıkanır. Yıkama sıvıları da süzüntünün olduğu nuçe erleninde
toplanır.
Krem veya sıvı haldeki ürünlerin analizinde, numunede 55 g’dan fazla anyonik yü zey aktif
madde ve 35 g’dan fazla sabun bulunmamasına dikkat edilmelidir. Tartılmış numune
kuruluğa kadar buharlaştırılır. Kalıntı 2000 ml etanol içinde çözülür ve yukarıda belirtilen
işlemler uygulanır. Yoğunluğu düşük olan toz deterjanlar (<300 g/L) i çin etanol oranı 20:1
düzeyinde ayarlanır. Etanollü süzüntü, tercihen bir döner kurutucu ile kuruluğa kadar
buharlaştırılır. Daha fazla miktarda ekstrakt elde edilmesi gerekiyorsa, bu işlem tekrarlanır.
Kalıntı, 5000 ml izopropanol/su karışımında çözülür.
4.4.3. İyon değiştirici kolonlarının hazırlanması
KATYON DEĞİŞTİRİCİ KOLON
600 ml katyon değiştirici reçine (4.3.6) 3000 ml’lik behere alınır ve üzerine 2000 ml
hidroklorik asit (4.3.8) ilâve edilir. Ara sıra karıştırılarak en az 2 saat beklenir.
Asit boşaltılır ve reçine deiyonize su ile kolona (4.3.12) alınır. Kolonun, cam pamuktan
yapılmış bir tapası bulunmalıdır.
Kolon 10 -30 ml/dakika akış hızı ile kolondan alınan sıvıda (eluat) klorü r iyonları
bulunmayıncaya kadar deiyonize su ile yıkanır.
2000 ml izopropanol/su karışımı (4.3.3) 10 -30 ml/dakika ak ış hızı ile kolondan geçirilir.
Değiştirici kolon, bu işlemden sonra kullanıma hazır hale gelir.
ANYON DEĞİŞTİRİCİ KOLON
600 ml anyon değiştirici reçine (4.3.7) 3000 ml’lik bir behere alınır ve ü zerine 2000 ml
deiyonize su ilâve edilir.
Reçinenin şişmesi için en az 2 saat beklenir.
Reçine deiyonize su ile kolona aktarılır. Kolonun, cam pamuktan yapılmış bir tapası
bulunmalıdır.
32
Kolon, klorür iyonları tamamen uzaklaştırılıncaya kadar 0,3 M Amonyum bikarbonat
çözeltisi (4.3.5) ile yıkanır. Bu işlem yaklaşık 5000 ml çözelti kullanılmasını gerektirir.
Kolon, 2000 ml deiyonize su ile tekrar yıkanır. 2000 ml izopropanol/su karışımı (4.3.3) 10 -
30 ml/dakika akış hızı ile kolondan geçirilir. Bu işlemden sonra kolon Hidroksil (OH)
formundadır ve kullanıma hazır hale gelir.
İyon değiştirme işlemi
4.4.4. Katyon değiştirme kolonu anyon değiştirme kolonunun üstünde olacak şekilde,
değiştirme kolonları birbirine bağlanır.
Kolonlar, termostat kontrollü olarak 50 °C’ye ısıtılır.
4.4.2’de elde edilen çözeltinin 5000 ml’si 60 °C’ye ısıtılır ve daha sonra 20 ml/dakika akış
hızı ile kolonlardan geçirilir. Kolonlar 1000 ml sıcak izopropanol/ su karışımı (4.3.3) ile
yıkanır.
Anyonik yüzey aktif maddeler in (MBAS) elde edilebilmesi için, KAT kolonu sökülür.
Kolon içinden, 50 °C sıcaklıkta 5000 ml etanol/ CO2 çözeltisi (4.3.4) geçirilerek sabunlaşmış
yağ asitleri kolon dışına alınır. Kolondan alınan sıvı (eluat) atılır.
AAT kolonundaki MBAS muhtevası, kolon içinden 5000 ml amonyum bikarbonat çözeltisi
(4.3.5) geçirilerek dışarı alınır. Kolondan alınan sıvı (eluat), su banyosunda veya döner
kurutucuda kuruluğa kadar buharlaştırılır.
Elde edilen kalıntıda, MBAS (amonyum tuzları şeklinde) ve biyolojik parçalanabilirlik testi
üzerinde olumsuz bir etki yaratmayan ve yüzey aktif madde niteliği taşımayan muhtemel
anyonlar bulunur. Kalıntıya, belirli bir hacim elde edilinceye kadar deiyoniz e su ilâve edilir
ve oluşan yeni çözeltide (aliquot) MBAS muhtevası tayin edilir. Bu çözelti, biyolojik
parçalanabilirlik deneyinde anyonik sentetik deterjan standart çözeltisi olarak kullanılır.
Çözelti, 5 °C’nin altında muhafaza edilmelidir.
İyon değiştirici reçinelerin rejenerasyonu
4.4.5. Katyon değiştirici kullanımdan sonra atılır.
Kolondan alınan sıvıda (eluat) anyonik yüzey aktif madde kalmayıncaya kadar (metilen
mavisi deneyi) kolon içinden yaklaşık 10 ml/dakika akış hızı ile yukarıdan aşağıya d oğru
ilâve amonyum bikarbonat çözeltisi (4.3.5) geçirilerek anyon değiştirici reçine rejenere edilir.
Son olarak, anyon değiştirici, yukarıdan aşağıya doğru 2000 ml izopropanol/su karışımı
(4.3.3) geçirilerek yıkanır. Bu işlemden sonra, anyon değiştiric i tekrar kullanıma hazır hale
gelir.
Deneye tabi tutulacak noniyonik yüzey aktif maddelerin ön işlemden geçirilmesi.
5. Ön işlem notları
5.1. Numunelerin işlemden geçirilmesi
5.1.1. Referans yönteminde (doğrulama testi) birincil biyolojik parçalanabilirliğin tayininden
önce, noniyonik yüzey aktif maddelere ve formüle edilmiş deterjanlara uygulanacak işlem
aşağıdaki çizelgede belirtilmiştir:
33
Alkolle ekstraksiyon yapılmasının amacı, ticari ürünlerde bulunan ve bazı durumlarda
biyolojik parça lanabilirliği bozabileceği düşünülen inorganik ve çözünmeyen maddeleri
uzaklaştırmaktır.
İyon değiştirme işlemi
5.1.2. Doğru bir biyolojik parçalanabilirlik deneyinin yapılabilmesi için, noniyonik yüzey
aktif maddelerin sabundan, anyonik ve katyonik yüzey aktif maddelerden izole edilmesi ve
ayrılması gerekir.
Bu işlem, kademeli ayırma için uygun ayırıcı ve makro gözenekli değiştirici reçine
kullanılarak iyon değiştirme tekniği ile gerçekleştirilir. Bu şekilde, sabun, anyonik ve
noniyonik yüzey aktif maddeler tek bir işlemle izole edilebilir.
Analitik kontrol
5.1.3. Homojenleştirme işleminden sonra, deterjandaki anyonik ve noniyonik yüzey aktif
madde derişimleri, sırasıyla MBAS ve BiAS analitik tayin yöntemlerine göre belirlenir.
Sabun muhtevası uygun bir analitik yöntemle tayin edilir.
Biyolojik parçalanabilirlik deneyleri için gerekli olan fraksiyonların hazırlanmasında ihtiyaç
duyulan miktarların hesaplanabilmesi için, üründe bu analizin yapılması gereklidir.
Yüzey aktif maddelerin kantitatif olarak ekstrakte edilmesine gerek yoktur; ancak, non iyonik
yüzey aktif maddelerin en az % 80’i ekstrakte edilmelidir. Genellikle, ekstrakte edilen madde
oranı % 90 veya daha fazladır.
Prensip
5.2. Homojen bir deterjan numunesinden (toz, krem ve sıvı şeklinde) etanolle
ekstraksiyon yoluyla deterjanda bulun an yüzey aktif maddeler, sabun ve alkolde
çözünebilen diğer bileşenler elde edilir.
Etanol ekstraktı kuruluğa kadar buharlaştırılır, izopropanol/su karışımında çözülür ve elde
edilen çözelti, 50 °C’ye ısıtılmış kuvvetli asidik katyon değiştirici / iri göz enekli anyon
değiştiriciden geçirilir. İşlemin bu sıcaklıkta yapılmasının sebebi, asidik ortamda bulunması
muhtemel yağ asitlerinin çökelmesini önlemektir. Çözelti buharlaştırılarak noniyonik yüzey
aktif maddeler elde edilir.
Biyolojik parçalanabilirlik d eneyini ve analitik işlemi bozabilecek katyonik yüzey aktif
Ürünler İşlem
Noniyonik yüzey aktif maddeler Yok
Formüle edilmiş deterjanlar Önce alkolle ekstrakte edilir ve daha sonra, iyon
değiştirme işlemi ile noniyonik yüzey aktif maddeler
ayrılır.
34
maddeler, anyon değiştirici üzerine yerleştirilmiş katyon değiştirici tarafından elimine edilir.
Kimyasallar ve ekipman
5.3. Deiyonize su
5.3.1. Etanol, C2H5OH, % 95’lik (v/v) (Metil etil keton veya metanole , denature edici madde
olarak izin verilebilir)
5.3.2. İzopropanol/ su karışımı, (50/50 v/v);
5.3.3. hacimce 50 birim izopropanol (CH3CHOH-CH3) ile
— 50 birim su (5.3.1)
— Amonyum bikarbonat çözeltisi, (60/40 v/v):
5.3.4. Bu çözelti 0.3 mol Amonyum bikarbonatın (NH4HCO3), hacimce 60 birim izopropanol
ve 40 birim su (5.3.1) içeren 1000 ml’lik bir karışım içinde çözülmesiyle hazırlanır.
Katyon değiştirici (KAT), kuvvetli asidik, alkole dayanıklı, (tane boyu 50 –100 mesh olan).
5.3.5. Anyon değiştirici (AAT), kaba gözenekli, Merck Lewatit MP 7080(tane boyu 70 -150
mesh) veya eşdeğeri.
5.3.6. Hidroklorik asit (HCl) çözeltisi, % 10’luk (w/w).
5.3.7. Balon; 2000 ml’lik, dibi yuvarlak, traşlanmış cam tapalı, geri soğutuculu.
5.3.8. Süzgeç kâğıdı için (ısıtılabilir) 90 mm çapında nuçe hunisi;
5.3.9. Nuçe erleni; 2000 ml’lik.
5.3.10. İyon değiştirici kolonlar; ısıtma ceketli ve musluklu, iç tüpünün çapı 60 mm ve
yüksekliği 450 mm olan (Bkz. Şekil 4).
5.3.11. Su banyosu
5.3.12. Vakumlu etüv
5.3.13. Termostat
5.3.14. Döner kurutucu
5.3.15. Ekstraktın hazırlanması ve noniyonik yüzey aktif maddelerin ayrılması
5.4. Ekstraktın hazırlanması
5.4.1. Biyolojik parçalanabilirlik deneyi için gerekli olan yüzey aktif madde miktarı yaklaşık
25 g BiAS’tır.
Biyolojik parçalanabilirlik deneyi için ekstrakt hazırlamakta kullanılacak ürün miktarı en
35
fazla 2000 g’la sınırlandırılmalıdır. Bu sınırlama sebebiyle, parçalanma deneyine yetece k
miktarda BiAS elde edilebilmesi için, iki veya daha fazla sayıda ekstraksiyon yapılması
gerekebilir.
Deneyimler, büyük miktarlarda çalışılarak tek bir ekstraksiyon yapmak yerine, küçük
miktarlarda ancak fazla sayıda ekstraksiyon yapmanın daha avantajlı olduğunu göstermiştir.
Alkolde çözünebilen bileşenlerin izole edilmesi
5.4.2. Analize tabi tutulacak sentetik deterjandan 250 g alınır, 1250 ml etanol içine ilave
edilir, karışım kaynama noktasına kadar ısıtılır ve sürekli karıştırılmak suretiyle bir saat
müddetle geri soğutucu altında kaynatma işlemine devam edilir. Sıcak alkollü ç özelti,
sıcaklığı 50 °C’de tutulan kaba gözenekli nuçe hunisinden hızla süzülür. Balon ve nuçe
hunisi yaklaşık 200 ml sıcak etanol ile yıkanır. Yıkama sıvıları da süzüntünün olduğu nuçe
erleninde toplanır.
Krem veya sıvı haldeki ürünlerin analizinde, numu nede 25 g’dan fazla anyonik yüzey aktif
madde ve 35 g’dan fazla sabun bulunmamasına dikkat edilmelidir. Tartılmış numune
kuruluğa kadar buharlaştırılır. Kalıntı 500 ml etanol içinde çözülür ve yukarıda belirtilen
işlemler uygulanır.
Yoğunluğu düşük olan toz deterjanlar (<300 g/L) için etanol oranı 20:1 düzeyinde ayarlanır.
Etanollü süzüntü, tercihen bir döner kurutucu ile tamamen kuruluğa kadar buharlaştırılır.
Daha fazla miktarda ekstrakt elde edilmesi gerekiyorsa, bu işlem tekrarlanır. Kalıntı, 5000 ml
izopropanol/su karışımında çözülür.
5.4.3. İyon değiştirici kolonlarının hazırlanması
KATYON DEĞİŞTİRİCİ KOLON
600 ml katyon değiştirici reçine (5.3.5) 3000 ml’lik behere alınır ve üzerine 2000 ml
hidroklorik asit (5.3.7) ilâve edilir. Ara sıra karıştırılarak en az 2 saat beklenir.
Asit boşaltılır ve reçine deiyonize su ile kolona (5.3.11) alınır. Kolonun, cam pamuktan
yapılmış bir tapası bulunmalıdır. Kolon 10 -30 ml/dakika akış hızı ile kolondan alınan sıvıda
(eluat) klorür iyonları bulunmayıncaya kadar, deiyonize su ile yıkanır.
2000 ml izopropanol/su karışımı (5.3.3) 10 -30 ml/dakika akış hızı ile kolondan geçirilir.
Değiştirici kolon, bu işlemden sonra kullanıma hazır hale gelir.
ANYON DEĞİŞTİRİCİ KOLON
600 ml anyon değiştirici reçine (5.3.6) bir behere alınır ve üzerine 2000 ml deiyonize su ilâve
edilir. Reçinenin şişmesi için en az 2 saat beklenir. Reçine deiyonize su ile kolona aktarılır.
Kolonun, cam pamuktan yapılmış bir tapası bulunmalıdır.
Kolon, klorür iyonları tamamen uzaklaştırılıncaya kadar 0,3 M amonyum bikarbonat çözeltisi
(5.3.4) ile yıkanır. Bu işlem yaklaşık 5000 ml çözelti kullanılmasını gerektirir. Kolon, 2000
ml deiyonize su ile tekrar yıkanır.
2000 ml izopropanol/su karışımı (5.3.3) 10 -30 ml/dakika akış hızı ile kolondan geçirilir. Bu
işlemden sonra kolon OH formundadır ve kullanıma hazır hale gelir.
36
5.4.4. İyon değiştirme işlemi
Katyon değiştirme kolonu anyon değiştirme kolonunun üstünde olacak şekilde, değiştirme
kolonları birbirine bağlanı r. Kolonlar, termostat kontrollü olarak 50 °C’ye ısıtılır. 5.4.2’de
elde edilen çözeltinin 5000 ml’si 60 °C’ye ısıtılır ve daha sonra 20 ml/dakika akış hızı ile
kolonlardan geçirilir. Kolonlar 1000 ml sıcak izopropanol/ su karışımı (5.3.3) ile yıkanır.
Noniyonik yüzey aktif maddelerin elde edilebilmesi için, süzüntü ve yıkama sıvıları toplanır
ve tercihen döner kurutucu ile kuruluğa kadar buharlaştırılır. BiAS muhtevası elde edilen
kalıntıdadır. Belirli bir hacim elde edilinceye kadar kalıntıya deiyonize s u ilave edilir ve
BiAS muhtevası oluşan yeni çözeltide (aliquot) içinde tayin edilir. Bu çözelti, biyolojik
parçalanabilirlik deneylerinde noniyonik yüzey aktif madde standart çözeltisi olarak
kullanılır. Çözelti, 5 °C’nin altında muhafaza edilmelidir.
5.4.5. İyon değiştirici reçinelerin rejenerasyonu
Katyon değiştirici kullanımdan sonra atılır.
Anyon değiştirici reçine, kolondan alınan sıvıda (eluat) anyonik yüzey aktif madde
kalmayıncaya kadar (metilen mavisi), kolon içinden yaklaşık 10 ml/dakika akış hızı ile
yukarıdan aşağıya doğru 5000 -6000 ml amonyum bikarbonat çözeltisi (5.3.4) geçirilerek
rejenere edilir. Son olarak, anyon değiştirici, yukarıdan aşağıy a doğru 2000 ml
izopropanol/su karışımı (5.3.3) geçirilerek yıkanır. Bu işlemden sonra, anyon değiştirici
tekrar kullanıma hazır hale gelir.
37
Şekil-1:
Aktif çamur tesisi: genel görünüm
A: Sentetik Atık Su Deposu
B: Besleme ayar pompası
C: Havalandırma kabı (Üç litre kapasiteli)
D: Çöktürme kabı
E: Hava pompası
F: İşlem Görmüş Su Deposu
G: Sinterlenmiş havalandırıcı
H: Hava akış ölçeri
I: Hava
38
Şekil-2
Aktif çamur tesisi: detay
(Ölçüler milimetredir)
A: Sıvı seviyesi
B: Sert PVC
C: Cam ya da suya dayanıklı plastik sert PVC
39
Şekil-3
Biyolojik parçalanabilirliğin hesaplanması
(doğrulama testi)
A Ön işlem periyodu
B Hesaplamanın yapıldığı periyot
C Kolay parçalanabilir yüzey aktif madde
D Zor parçalanabilir yüzey aktif madde
E Biyolojik parçalanma(%)
F Zaman (days)
40
Şekil-4
Isıtma ceketli iyon değiştirme kolonu
41
Şekil-5
Gaz ayırma cihazı