Kurum Yönetmelikleri · Resmî Gazete: 2005-01-08
Resmî kaynak: https://kms.kaysis.gov.tr/Home/Goster/36044
TİCARET BORSALARI İLE
ÜRÜN İHTİSAS BORSALARINDA
ALİVRE VE VADELİ ALIM
SATIM
YÖNETMELİĞİ
BİRİNCİ BÖLÜM
Amaç, Kapsam, Dayanak
ve Tanımlar
Madde 1 — Bu Yönetmeliğin amacı; ticaret borsaları ile ürün ihtisas
borsalarında işlem görecek alivre ve vadeli alım satım işlemlerinin usul ve
esaslarını düzenlemektir.
Madde 2 — Bu Yönetmelik, borsalarda yapılacak alivre ve vadeli alım
satımların şekli, alım satım yapan gerçek ve tüzel kişilerin faaliyet ve
denetim esasları ile yükümlülükleri, işlemlerin tescil, takip ve kontrolü,
verilen hizmetlere karşılık alınacak ücretler ile teminatlara ilişkin usul ve
esasları, ihtilafların halli ve oluşan zararların tazmini, borsanın yetki ve
sorumluluklarını kapsamaktadır.
Madde 3 — Bu Yönetmelik, 18/5/2004 tarihli ve 5174 sayılı Türkiye Odalar ve
Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanununun 46 ncı maddesinin üçüncü
fıkrası, 48 inci maddesinin ikinci fıkrası ve 53 üncü maddesinin yedinci
fıkrasına dayanılarak hazırlanmıştır.
Madde 4 — Bu Yönetmelikte geçen;
Kanun: 5174 sayılı
Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanununu,
Bakanlık: Sanayi
ve Ticaret Bakanlığını,
Birlik: Türkiye
Odalar ve Borsalar Birliğini,
Borsa: Ticaret
borsaları ile ürün ihtisas borsalarını,
Üye: Bu Yönetmelik
hükümlerine göre üreticilerden, gerçek ve tüzel kişilerden ve diğer
satıcılardan vadeli ürün alımı ve/veya ürün satışı yapmaya üyesi bulunduğu
borsa tarafından yetki verilmiş borsa üyesi gerçek veya tüzel kişileri,
Ürün: Alivre ve vadeli
alım satıma konu olacak borsa kotasyonundaki ürünleri,
Vadeli alım satım:
Satıcının satılan ürünü veya mevzuata uygun olarak ürünü temsilen çıkarılan
senetleri devir ve teslim ettiği ancak alıcının devir veya teslim aldığı ürüne
ilişkin bedeli belli bir vade sonunda ödemeyi taahhüt ettiği alım-satımı,
Alivre alım satım:
Satıcının satılan ürünü veya mevzuata uygun olarak ürünü temsilen çıkarılan
senetleri belli bir vade sonunda devir ve teslim etmeyi, alıcının ise ürün
bedelini belli bir vade sonunda ödemeyi taahhüt ettiği alım satımı,
Taahhütname:
Alivre ve vadeli alım satım sözleşmelerinin tarafları ve üyeler tarafından, bu
Yönetmelikte öngörülen borsanın yetki ve işlemlerini kabul edeceğine dair
borsaya verilecek taahhütnameyi,
Teminat: Alivre ve
vadeli alım satım sözleşmelerinde öngörülen veya asgari oranı borsa tarafından
belirlenerek alivre veya vadeli alım satım işlemi bazında alıcıdan ve/veya
satıcıdan talep edilen ve sözleşmeyle taahhüt altına giren taraf veya
taraflarca borsaya verilmesi zorunlu olan, para, banka teminat mektubu veya
borsa yönetim kurulunca belirlenen başka bir teminatı,
Hakem veya hakem
kurulu: Üyeler arasında veya alivre ve vadeli alım satım sözleşmelerinde
anlaşmazlık durumunda çözüm için borsanın hakemliğine başvurulacağına dair
hüküm bulunması durumunda taraflar arasında ya da borsa işlemlerinden dolayı
çıkan ihtilafları çözmekle görevli ve yetkili, ilgili mevzuatına göre seçilmiş
hakemi veya hakem kurulunu,
ifade eder.
İKİNCİ BÖLÜM
Beyan, Tip Sözleşme
ve Teminat
Beyan ve Tip
Madde 5 — Taraflar, borsa içi alivre ve vadeli alım satımları aynı gün, borsa
dışı alım satımları en geç 30 gün içinde borsaya beyan etmek ve bunun tescilini
yaptırmak zorundadır.
Alivre veya vadeli
alım satımın tip sözleşmelerle yapılması esastır. Tip sözleşme düzenlenmeden
yapılan alım satımlarda taraflar, borsaca, alım satıma ilişkin tip sözleşme
düzenlemeye davet edilirler. Borsanın bu davetine veya talebine uyulmamışsa,
tip sözleşme dışındaki sözleşmeler de geçerli kabul edilir ve tescil işlemi
yapılır. Ancak bu tür alivre sözleşmeler, tip sözleşmeler gibi Türk Ticaret
Kanunu çerçevesinde cirosu kabil senetlerden sayılmaz ve ciro olunamaz. Ayrıca
bir tip sözleşmeyle bağıtlanmamış alivre ve vadeli alım satımların
muhteviyatında olabilecek yetersizlik veya eksikliklerden ya da bunlardan
kaynaklanan zararlardan tamamen taraflar sorumlu olur.
Tip sözleşmelerde
aranılacak koşullar ve bunların şekli borsaca hazırlanır ve Birlikçe onaylanır.
Bakanlık gerekli gördüğünde tip sözleşmelerde değişiklik yapılmasını talep
edebilir. Bu durumda borsa ve Birlik, varsa önerileriyle birlikte gerekli
değişiklikleri yaparak Bakanlığın onayına sunar. Borsalar; Birlik onayını,
Bakanlıkça bir değişiklik talebi olmuşsa Bakanlık onayını takiben bu tip sözleşmeleri,
alivre ve vadeli alım satım işlemlerinde kullanabilir.
Madde 6 — Taraflarca, alivre ve vadeli alım satım sözleşmelerinde alım
satımların karşılıklı teminata bağlanması esastır. Ancak, taraflar arasında
alım satımın teminatsız olmasına ilişkin özel sözleşmeler de geçerlidir.
Taraflarca
sözleşmede teminat öngörülmemiş olsa bile, borsada tescil olunan alım satımın
güvenilirliği ile olabilecek borsa ve diğer zararlarının tazmini amacıyla alım
satıma dair sözleşme tarihindeki ortalama borsa fiyatı üzerinden % 5 oranında
teminat alınır. Taraflarca sözleşmede öngörülen teminat bu orandan daha düşükse
teminat tutarı bu orana tamamlatılır.
Sözleşme tarihinde
o ürün borsada işlem görmemişse veya borsa fiyatı oluşmamışsa, sözleşmede beyan
olunan alım satım fiyatı esas alınır ve teminat tutarı hesaplanır.
Piyasa koşulları
ile alivre ve vadeli alım satımların nitelikleri, öngörülen vadeler dikkate
alınarak, % 5 oranındaki teminat tutarı % 2’den az, % 20’den fazla olmamak
üzere borsa yönetim kurulunun teklifi üzerine borsa meclisince
değiştirilebilir.
Teminat, alım
satımın tescilini takiben en geç 3 işgününde borsa veznesine ya da borsanın
belirlediği birime yatırılır veya teslim edilir.
Taraflardan biri,
aralarındaki sözleşmede öngörülen veya borsaca asgari teminat oranına göre
hesaplanarak alınan tutarın, piyasada oluşan fiyat farkından dolayı çok
yetersiz kaldığını bildirerek borsadan bunun artırılmasını isteyebilir. Bu
durumda borsa yönetim kurulu, aynı teminat oranı üzerinden yeni piyasa fiyatına
göre olması gereken teminat tutarını gözeterek ve durumu inceleyerek isteği
karara bağlar. Teminatın artırılması yönünde karar verilmişse bu durum en geç 3
işgününde taraflara bildirilir. Kararda öngörülen artışa ilişkin teminat,
bildirimi izleyen 3 işgünü içerisinde borsaya yatırılır veya teslim edilir. Bu
süre içinde teminatını yatırmayanlar hakkında bu Yönetmelikte öngörülen
disiplin cezası uygulanır.
Teminatın
Madde 7 — Satıcının sözleşme sırasında veya sonrasında satılan ürünü veya
mevzuata uygun olarak ürünü temsilen çıkarılan senetleri hukuken devir ve
teslim ettiği durumda nihai alım satım gerçekleşmiş olur. Tarafların ürün devir
ve tesliminin ihtilafsız olarak gerçekleştiğine dair beyanını da içeren nihai
alım satımın borsaya bildirilmesi üzerine, borsaca buna ilişkin tescil yapılır
ve varsa fiyat farkına ilişkin tescil ücretinin tahsilini müteakip, alınan
teminat ilgili tarafa iade edilir. Ancak sözleşmede öngörülen yükümlülüklerini tamamen
yerine getirmeyen tarafın teminatı, yükümlülükler tamamen yerine getirilinceye
kadar borsaca tutulur.
Tarafların
anlaşarak, sözleşmeyi feshetmeleri durumunda ise teminat taraftarlara geri
verilir.
Taraflar arasında
bir anlaşmazlık çıkması durumunda ise, taraflar anlaşmaya varana kadar teminat
iade edilmez. Anlaşmazlık ya da ihtilaf hakem veya hakem kuruluna veya
mahkemeye intikal ettirilmişse hakem kurulunun veya mahkemenin kesinleşmiş
kararına kadar teminat tutulur. Teminat hakkında bu kararlarda öngörülen
şekilde işlem yapılır.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Tescil Yükümlülüğü,
Taahhütname ve Yetki
Tescil
Madde 8 — Alivre ve vadeli alım satımların borsalara tescili zorunludur.
Alivre ve vadeli alım satımların tescili, Kanunun 46 ncı maddesinde öngörülen
Yönetmelik hükümlerine tabidir.
Alivre ve vadeli
alım satımlar, buna ilişkin sözleşmeyi müteakip tescil ettirilir ve en geç 30
gün içinde borsaya tescil ücreti ödenir. Tescil ücreti sözleşme tarihindeki
ortalama borsa fiyatına göre hesaplanan bedel üzerinden tahsil edilir. Sözleşme
tarihinde o ürün borsada işlem görmemişse veya borsa fiyatı oluşmamışsa,
sözleşmede beyan olunan alım satım fiyatı esas alınır ve tescil ücreti
hesaplanır.
Tarafların
anlaşarak sözleşmeyi feshetmeleri veya sözleşmenin hakem kurulu veya mahkeme
kararıyla hukuken geçersiz sayılması durumunda tescil ücreti talep halinde geri
verilir.
Alım satımlarda;
taraflar ürün devir veya tesliminin yapılmasını müteakip en geç 7 işgününde
nihai alım satımı borsaya bildirmek zorundadır.
Sözleşme tarihinde
hesaplanan tescil ücreti, ürünün devir ya da teslimindeki ortalama borsa fiyatı
üzerinden hesaplanan tescil ücretinden düşükse, aradaki fark ayrıca tahsil
olunur.
Madde 9 — Alivre ve vadeli alım satım sözleşmelerinin tarafları ve üyeler,
borsaca talep olunan şekilde borsanın bu Yönetmelik çerçevesinde oluşturulan
yetkilerini kullanmasını ve işlemler yapmasını kabul edeceğine dair borsaya bir
taahhütname verirler.
Sözleşme
taraflarınca veya üyelerce verilmiş geçerli bir taahhütname varsa, o taraf veya
üyeden her bir alivre ve vadeli alım satıma ilişkin taahhütname istenmez.
Madde 10 — Bu Yönetmelikte hüküm bulunmayan durumlarda, Kanuna ve ilgili
mevzuata aykırı olmamak kaydıyla alivre ve vadeli alım satımların düzenlenmesindeki
yerel uygulamaları belirlemeye ve bunları uygulamaya borsa yönetim kurulu
yetkilidir.
Uygulamalarda
tarafların itirazı olması halinde, öncelikle borsa uygulamaları tatbik edilir.
Tarafların borsa uygulamalarını karşı yargıya gitme hakkı saklıdır.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Hakem ve
Uyuşmazlıkların Çözümü
Madde 11 — Üyeler arasında veya alivre ve vadeli alım satım sözleşmelerinde
anlaşmazlık durumunda çözüm için borsanın hakemliğine başvurulacağına dair
hüküm bulunması durumunda taraflar arasında ya da borsa işlemlerinden dolayı
çıkan ihtilafları çözmek üzere Kanuna ve ilgili mevzuatına uygun olarak hakem
veya hakem kurulu seçilir.
Hakem veya hakem
kurulunun seçiminde, tahkime başvurmada, hakemlerin kabul ve reddinde, hakem
huzurundaki duruşmaların gerçekleştirilmesinde, tahkim yeri ve süresinin
tespitinde, hakem kararının ilanı ve uygulanması ile benzer durumların
icrasında, Kanuna ve borsalarda tahkime ilişkin mevzuat hükümlerine uygun
olarak işlemler yürütülür ve tahkim sonuçlandırılır.
Uyuşmazlıkların
Madde 12 — Üyeler arasında veya alivre ve vadeli alım satım sözleşmelerinde
anlaşmazlık durumunda çözüm için borsanın hakemliğine başvurulacağına dair
hüküm bulunması durumunda taraflar arasında ya da borsa işlemlerinden dolayı çıkan
ihtilaflar, hakem veya hakem kurulu aracılığıyla çözümlenir.
Hakem veya hakem
kurulu; borsaca tescil olunan alivre veya vadeli alım satım işlemlerinde
tarafların sorumluluklarını belirli bir zamanda yerine getirmesini istemeye,
ihtilafların halline, tarafların borsaya verdikleri teminatı nakde çevirmeye,
tarafların zararlarının tazminine karar vermeye, tarafların faaliyetlerini
geçici olarak durdurmak üzere borsa yönetimine öneride bulunmaya ve benzeri
karar ve tedbirler almaya yetkili olur.
Tahkime ilişkin bu
Yönetmelikte belirtilmeyen hususlarda borsa tahkim usulüne dair hükümler
uygulanır.
Hakem kurulunun
nihai kararına karşı tarafların yargıya başvuru hakkı saklıdır.
BEŞİNCİ BÖLÜM
Disiplin ve Para
Cezaları
Disiplin Suç ve
Madde 13 — Üyelerden alivre ve vadeli ürün alım satımların düzenini ve
dürüstlüğünü bozan, işlere hile karıştıran ve işlemlerin açık, düzenli ve
dürüst yürütülmesi için alınan kararlara uymayanlarla, malları karıştırarak
aynı pakette değişik ürün teslim edenler ve insan sağlığını bozacak ürünlerin
teslimini yapanlar hakkında Kanunun 87 nci maddesinin (c) bendinde belirtilen
üyelikten geçici çıkarma cezası verilir, bu fiilin tekrarı halinde ise aynı
maddenin (d) bendinde belirtilen üyelikten uzun süreli çıkartma cezaları
verilir.
Ayrıca, Kanunun 86
ncı maddesi ve devamındaki disiplin ve para cezaları, disiplin soruşturmasının
yürütülmesi, soruşturmanın açılması, savunma hakkı, ceza soruşturmalarının
etkisi, kararların tebliği ve para cezalarına ilişkin hükümler alivre ve vadeli
alım satım yapan üyeler için de uygulanır.
Bu madde
kapsamında verilen cezalar, borsa ilan panosunda bir hafta süre ile ilan
edilir.
Madde 14 — Bu Yönetmelik, yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Madde 15 — Bu Yönetmelik hükümlerini Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği
Başkanı yürütür.